 | |
KISHA.
Artikull i parë.
PJESA QYTETNORE.
KRYE I PARË
§.1. Kuptimi i Hijes së Kishës.
Per hije kishet xêhet rrethi mje kû mrrîn
kufîni i tokës, në të cillen âsht ndertue:
a) Kisha, b) bâna (qela) e famullitarit.
§.2. Tagri i Kishës.
"Kisha bân tym në famullí."
– Kisha ká tager pasunijet si per gjâ, si
per tokë e shpija mbrendë e jashta famullijet.
– Kisha ká pjesë në mal, në vrrî,
nd’ujë e në mullî të kujrís së
famullís.
– Kishës i duhet bâ pjesë në gionë
të famullís.
– Kisha ká tager me blé e me shitë, si edhè
me mârrë e me mbajtë të falunat, qi i vînë
prej bujarís së bâmirve e me vendue si t’a
shofë vetë me udhë.
§.3. Paperlimsíja e Kishës.
"Kisha nuk giobitet."
"Kisha s’ká pèng me kend."
– Kisha gjindet e vendosne nen sundim të të Parit
të Fés e jo nen ligjë të Kanunit: prandej
Kanuni s’mund t’i vêjë kurrnji barrë kishës,
veç se ká detyrë me i dalë zot, kúr
kjo hupë ndihmen e tij.
– Me bìjtë ndonji kundershtim ndermjet kishës
e famullís, famullija s’mund t’i lypë pêng
kishës; veç do të bâjë váj te
i Pari i Fés – te Ipeshkvi – e gjygjit të
këtij, si kisha si famullija, do t’i rrîjn pá
fjalë.
– Per çdo mungesë, qi kisha mundet me bâ
në sy të famullís, kishës s’mund t’i
mirret gioba, vetun i vêhet me lá damet, qi t’jenë
bâ per shkak të saj.
– Kisha s’ep pagesa, as del n’ushtrí, as u
qet buken djelmve të Bajrakut, as shkon angarí nder
pûnë të famullís. Veç se kúr
famullija dán me bâ ndo’i pûnë per
me mbajtë a per me shtue pasunín e kujrís së
vendit, në të cillen kisha të két pjesë,
kjo, atëherë, âsht në detyrë me lá
pare, me qitë buken e me çue pûntorin në
pûnë, mbas mndyret qi famullija t’i a u ketë
dá të gjithve per tym.
§.4. Ndera e Kishës.
"Kisha shpatë e konop s’ká."
"Kush dhûnon Kishen, dhûnon Famullín."
"Nderen e Kishës e lypë Famullija."
"Kishës, mullìnit, farkës e tregtores nuk
i pritet kush mik."
– Kush dhûnon kishen, ká detyrë gioben
a) kishës, b) famullís, c) Flamurit (Bajrakut). –
Dhûnon kishen njaj, qi fjaliset, shán a i kercnohet
kuej, qi rreh a vret kend në Hije të kishës.
– Gioben e fajtorit i a mêrr famullija e jo kisha; pse
kisha shpatë e konop s’ká.
– Kush vritet a rrihet a në çë farë-do
mndyre koritet prej kuej, tuj hî a tuj dalë prej Hijes
së kishës, marre kishës nuk i lên; pse kishës
s’i pritet kush mik.
– Por, me pasë me krisë pushka jashta Hijes së
kishës a me i rá kush ndore kishës, atëherë
aj njifet miku i kishës, famullija âsht në detyrë
me e çue nderen e saj në vend (Vinctum, si aedes ejus
(Dialis Flaminis) introierit, solvit necessum est. – Gellius,
b. 10. C. 15. –)
Nye i 2.
Vorret.
§.5. – 1. – Në vorre të njij vllaznije
a të njij fisi s’hîn i dekuni a i vrami i vllaznís
a i fisit tjeter. – Po e bâni kush ket pûnë
pá lêje të vllaznís a të fisit, të
cillit jânë vorret, Kanuni i vên detyrë me
xjerrë të deknin prej vorrit të huej.
– Me ardhë me ngulë në katund nji shpí,
qi s’ká vllazní as fis, mbas të pelqyemit
të katundit, i caktohet vendi i vorreve nder vorre të
famullís, tuj i a vû detyrë me lá si ’i
vjetë nji vjetë, nji çmim kishës per me blé
qira a ndo’i send tjeter per ltér.
– Kush fjaliset, a hán e i kercnohet kuej, e kush vret
a rreh kend nder vorre, bjen në giobë si per Hije të
kishës.
Nye i 3.
Pronet e Pasunít e Kishës.
§.6. Pronet e pasunija e kishës jânë të
paprekshme.
– Pronet e pasunija e kishës jânë të
paprekshme e s’mundet kush me vû dorë më’to.
– Pronet e pasunija e kishës jânë nen rojë
të Meshtarit të kishës e të famullís.
– Atê, qi guxon me u shty kah pronet e pasunija e kishës,
e bjen në mend famullija, tuj e bâ, mbas Kanunit, me
hjekë dorë prej sosh.
– Kúr ndokush t’i bâjë dâm kishës
kah pronet e pasunija, famullija çmon dâmin, qi do
t’a lajë dâmçori.
– Kush vjedhë gjânë e kishës, posë
se do t’a kthejë at gjâ mbas Kanunit të vêndit,
kû gjindet kisha, ká edhè detyrë me i lá
gioben kishës per nderë të mârrme, e gioben
famullís per ndore të çartne, pse kisha âsht
ndorja e famullís.
– Kúr cubi e njef gabimin e vet e, pá u mârrë
vesht dhûna, qi i ká bâ kishës, i bjen në
dorë Meshtarit të Famullís, tuj i a kthye gjânë
e vjedhme, s’ká detyrë kurrfarë giobet: Meshtari
ká tager me e falë.
– Me pasë me i rá cubi në dorë Meshtarit
mbasi ky t’a két leçitë vjedhsin në
famullí, famullija ká tager me i a mârrë
gioben si per vedi si per kishë, edhè pse famullitari
t’i két falë gabimin, me gjith gjâ të
vjedhne.
§.7. Rregullimi i pasunís së Kishës.
– Pronet e pasunín e kishës e rregullon Famullitari,
e famullija nuk ká tager me i lypë arsye Famullitarit
per perdorim të frytit të xjerrun prej pasunís
së kishës.
Nye i 4.
Meshtari i Famullís, ase Famullitari.
§.8. T’êmnuemt e Famullitarit.
– Famullitarin e vên Ipeshkvi në Famullí,
edhè Ipeshkvi vetun ká tager me e hjekë prej
Famullije.
§.9. Tagri e detyrët e Famullitarit.
– Famullitari ká tager me mësue e me qortue
Famullín e me i krye zyret e Fés gjithsi t’a
lypë pûna e shpirtit, e kurrkush i famullís s’ká
pushtet me i u perzie nder detyrë të Meshtarís.
Famullitari, per sherbim, qi i bân Famullís, ká
tager me mârrë të dhettat e kishës, mbas Kanunit
të vendit kû gjindet kisha.
– Famullija nuk ká detyrë me i a çue famullitarit
të dhettat te dera; por Famullitari o t’i xjerrë
e do t’i bajë me pûntorë të vet.
– Famullitari ká tager me mârrë frytin e
pasunís së kishës si të tokve, ashtu edhè
gjâve të gjalla, e kurrkush per tê s’mund
t’i lypë arsye perposë të Parit të vet.
– Famullitari ká detyrë me i bâ Famullís
gjith at sherbim shpirtit e Fejet, qi atij i a vên barrë
Kanuni i kishës; e mâ teper edhè do sherbime tjera
të posaçme nder do ditë të shênjueme,
si me thânë: me bekue shpijat, me thânë Meshë
ndo’i herë në motmot nder vorre të largta prej
kishës së Famullís etj.
§.10. Vehtja e Famullitarit âsht e paprekshme.
"Prifti âsht ndorja e Famullís."
"Prifti s’bjen më gjak."
"Prifti s’çohet në bé."
– Kush vên gojë në Famullitár, a
e shán e i germushet, e vên dorë më tê
e e rreh, ase e vret aj do t’i perligjet Famullís në
mëndyrë të Kanunit të vendit. Famullija âsht
në detyrë me e lypë nderen e Famullitarit të
vet.
– Me vrá kush Famullitarin, gjaksin e ndjekë Famullija,
Bajraku e shpija e të vramit.
– Me u vrá dorërasi prej Famullije a prej Bajrakut,
shpija e Meshtarit nuk mund të vrasë tjeterkend prej shpís
së gjaksit; pse ndryshej e çon gjak te shpija.
– Me vrá kend Meshtari, as kisha as Meshtari s’giobiten,
edhè Meshtari nuk bjen në gjak: gjakun e bán
shpija e Meshtarit.
– Rrallë e gadi kurr s’çohet Meshtari në
bé1 e vetun per pûnë të madhe fort.
– Me ndollë qi Meshtari çohet në bé,
a per me dlirë vedin a per Poronik, ky vetem do të njehet
e do të zêhet per njizet-e-kater vetë.
– Kúr Meshtari bân bé, tuj kênë
se xêhet per nieri i drejtë e i kushtuem së Drejtës
së pasosme, nuk lypet qi aj të perkasë Unjillin me
dorë; por mjafton qi të shqyptojë fjalët e bés
para Unjillit.
– Me rá Famullitari nen giobë s’e kapë
Kanuni: âsht pûna e të Parit të vet.
– Po kje teper i randë faji i Meshtarit ndaj Famullín,
Meshtari do t’i shtrohet gjygjit të Kanunit. I Pari dergon
nji Meshtár tjeter me shtrue pengun në Kanû n’êmen
të Famullitarit.
– Meshtari i Famullís mundet me i u mâtë
edhè me i rá ndokuej e me gjith këta s’i
lshon marre as të rrahunit as vetë nuk bjen në faj
para Kanûnit.2
Nye 5.
Rrogtari i Kishës.
§.11. – 1. – Rrogtari i kishës âsht
lirë me pûnue në shtek të vet.
– Rrogtari i kishës kûdo të shkojë
e per çë do fjalë qi do t’i trokllojë
kuej te dera mbas urdhnit të zotnís së vet, aj
shkon e tregon n’êmen të Famullitarit.
– Me e tundue kush rrogtarin e kishës me fjalë a
me pûnë, zêhet se tundon Famullitarin, e bjen në
giobë të kishës mbas Kanunit.
– Gioba, qi mirret per pûnë të rrogtarit të
kishës, nuk i perket rrogtarit por kishës e katundit.
– Me vrá kush rrogtarin e kishës, dorërasi
per në kjofët i Famullís së vendit, ndiqet
vetem prej shpís së të vramit; por, në kjoftë
se âsht i katundit të huej, atëherë e ndjekë
edhè Famullija, në të cillen rrogtari kje vrá.
Nye i 6.
Pûntorija e Kishës.
§.12. –1. – Me ngá kush pûntorët
e kishës, bjen në giobë të Famullís.
– Sado pûntorë me pasë per të kênë
në pûnë të kishës gergasi lán vetem
nji giobë, por mâ të randë.
– Gioba, qi mêrret per ngase të pûntorís
së kishës, dahet ndermjet kishës e pûntorve.
Artikull i dytë
PJESA NDESHKIMTARE.
Nye i 7.
Amtyra e ndeshkimeve.
§.13. Kuptimi i Ndeshkimit.
Per ndeshkim kuptohet nji e keqe, qi prej pushtedit të
ligjshem i pertrîhet kuej per faj të bâm.
§.14. Të caktuemt e Ndeshkimeve.
Vetem Bajraktari me krenë, e ndo’i herë edhè
me të Parë të kishës, ká tager me i a
caktue ndeshkimin fajit të bâm kundra kishës.
§.15. Të dhânunt e ndeshkimit.
Fajtorit, qi ká fye kishen, ndeshkimi i epet prej krenve
e prej vogjlijet.
§.16. Cilltija e Ndeshkimeve kundra fajtorve të kishës.
Ndeshkimet, qi nepen per faje kundra kishës, jânë
njikëto:
të gjykuemt per dekë;
të xjerrunt prej Bajrakut me rob e robí;
të djegunt e shpís;
të lânunt e tokës djerr a të prémt e
pêmve;
gioba me gjâ të gjalla;
gioba me pare.
V.O. Mbas Kanunit gioba me pare mundet me u lá me do gjâ,
tuj dhânë oken e drithit 1 grosh, oken e rakís
5 grosh, e kán e hullís 400 grosh.
Nye i 8.
Caktimi i Ndeshkimit mbas cillsís së fajit.3
§.17. – 1. – Kush then kishen, âsht i djegun
e i pjekun e i qitun me rob e robí jashta Bajrakut. Fajtori
– dorërasi – bâhet batare prej Bajrakut, e
shkon gjakhupës. Vllaznija a fisi mâ i aferm i bâkeqit
e blén token e tij, e çmimi i saj i shkon kishës
së thyeme.
– Kush vjedhë gjân e huej, e shkon e e mshehë
në kishë, pá dije të Famullitarit, i ká
detyrë kishës 1000 grosh giobë per nderë të
mârrme, e 100 desh e 1 ká giobë Bajrakut, posë
gjâsë, qi do t’i a kthejë të zot’t
në mëndyrë të Kanunit.
– Kush të vjedhë gjânë e gjallë të
kishës, më rreth kû pershîn Kanûni,
ká me lá dý per nji, si gjithkuej.4
– Kush të vjedhë në qelë a bâne të
Famullitarit, do të lajë dý per nji gjân
e vjedhne, 100 grosh kishës per nderë të mârrme,
e 100 desh e 1 ká giobë Bajrakut.
– Aj, qi shán a vên gojë më Meshtár
të Famullís perpara popullit, ká 100 grosh giobë
kishës, e 100 desh e 1 ká giobë Bajrakut.5
– Aj, qi i kercnohet a i germûshet Famullitarit, do të
láj 10 desh giobë.
– Kush t’i shpifet Meshtarit në pûnë të
randë kah ndera, ká shpín e djegun e 100 desh
e 1 ká giobë Bajrakut.
– Me vû kush dorë më Meshtár, me e rrahë,
me e shty a se me e pshty, i a lânë tokën bár
(djerr) per disá vjetë.
– Aj, qi vret Meshtarin, bâhet batare prej Bajrakut e
gjaku i hupë. Mâ teter i digjet shpija, toka i lîhet
bár, pêmët, vneshta e kopshtîjet i priten
e i rrênohen. Toka e pronet e dromet e tija jesin per kishë;
por vllaznija munden me i shperblye me pare.
– Me i folë ndokush keq, a me ngá rrogtarin e kishës,
aj do t’apë 10 desh giobë Bajrakut, a se edhè
mâ, mbas randsís së fajit.
– Aj qi vret Rrogtarin e kishës, po kje dorërasi
i katundit, i digjet shpija e i mirren 100 desh e 1 ká per
giobë.
– Me ngá kush me fjalë a me pûnë puntorët
e kishës, fajtori do të lajë gioben e 10 deshve.
– Aj, qi s’i vêhet ndeshkimit të kishës
e të Kanûnit, Bajraku do të mblidhet tok te shpija
e tij e do t’i mârrë gjithshka të két
në vathë.
|
| |
