 Libri
i Dhetët
Kanûni Kundra Mbrapshtinavet.
Krye i Njizetët
Hjeksia.
§. 766. Hjekës thirret aj, i cilli me ndermjetsí
të mbrapshtë e per nen dhé i ep ndimë tjetrit
per me bâ ndo'i rrênim a ndo 'i faqe të zezë
tjetrit në katund të vet.
§. 767. Hjeksi i shokvë:
a ) - per të hikun të grave bjen në gjak e 500 grosh
do t'i apë katundit per giobë;
b ) - per vrasë bjen në gjak e 500 grosh giobë katundit;
c ) - per cubní e per çdo send, si të vidhet
në katund me bukë, me prîje e me msim të hjeksit,
'si hetohet, do të lajë gjân mbas kanûnit.
Krye i Njizeteparë.
Vjedhja.
Nye i 112.
Percaktimi i Vjedhjes.
§. 768. Në vjedhní pershîhen:
a ) - Cubi; e âsht aj, i cilli vjedhë me dorë të
vet nji kafshë të huejen.
b ) - Simahorët, si jânë ata, të cillt i bâhen
ndimë e krah cubit në nji vjedhní a në çdo
mbrapshtí; e diten e mbrame, po u hetue vjedhja, do të
lajn gjân e huej si mbas kanûnit e mbas pjesës,
si kan mârrë.
c ) - Buka âsht njaj plang, kû cubat me gjâ të
vjedhun hán bukë, ase marrín me vedi bukë,
edhè perciellen me gjâ të vjedhun. -- <<
Cubí e bukdhânsi jânë nji >>.
d ) - Kjori; e âsht aj, i cilli e strofullon gjân e
vjedhun. -- << Paras cubi, paras kjori >>.
e ) - Edhè në mos mârrët pjesë në
vjedhní kjori, aj bâhet fajtuer sí vetë
cubi, pse bâhet strofull cubash e vjedhnísh.
f ) - Gjurma âsht ferkimi, si bân gjâja, permbas
së cillës udhton i zoti i gjâs së vjedhun,
tuj e çue gjurmen: a mbrenda kufinit të njij katundi
a të njij lagje, a mbrenda rrethit të njij shpije, t'
njij oborri a të njij vathi. -- << Gjurma e vûme,
gjâja e gjetun >>.
g ) - Fmí, brraca e biramela.
h ) - Grabitçori; e âsht aj, i cilli ballas e me perdhûni
i a mêrr kuej nji gjâ per ndo'i detyrë.
§. 769. Po i u duer gjurma në
mal të zot't të gjâs së vjedhun, nuk mund të
kapë as katundin e aferm, as flamurin; porsè, n'i kjafët
zêmra mb' at katund, t'a mundojë si t'i lahet me bé.
§. 770. Gjurma e prûme mbrenda
katundit; po s' mund e hetoi cubin, i zoti i gjâs e lypë
mbë katund, e katundi do t'i pergjegjet.
§. 771. Gjurma e pr^me mbrenda njij
lagje të katundit, po s' u hetue cubi, ajo lagje do t'i a lajë
gjân të zot't.
§. 772. Gjurma e prûme mbrenda
rreshit të shpís t'oborrit, a të vathit, ajo shpí
do t'i a lajë gjân të zot't.
§. 773. Gjurma e prûme mbrenda
rrethit të shpís, t' oborrit, a të vathit, ajo
shpí do t'i a lajë gjân të zot't.
§. 774. Çdo dâm, vjedhní
e bracní të bâme prej fmísh, bracash e
biramalesh, po u hetuen, shpija, së cillës i perkasin
do t' a lajn.
§. 775. Parimi i katunit âsht:
<< Shka të bâjn të mêtujt ( mêcat
), burrnimi i shpís do t'a lajn >>.
§. 776. Fmít, bracat e biramalat,
edhè ne u gjêshin me bracní në dorë,
dora e huej nuk mund t'i perkasë ( nuk mund t'i rrafë
), por do të bâhen me dije prindja, e këta do të
pergjegjen per 'ta.
Nye i 113.
Grabija.
§. 777. << Udha e Zotit s'lán
gjâ >>.
§. 778. Kanûja s' bán
si të trazohet kush në shteg të vet. Udha e madhe
s'i a ká ndo 'i detyrë kuej.
§. 779. Po i pat kush ndo 'i detyrë
kuej e nuk i ep arsye, vajin do t'aa bâjë në katund
uhasi, e ky do të biejë mend dtyrsin.
§. 780. Po u çue kush edhè
thei udhen e madhe, tui i a nadalë shtegtarit a kalin, a mushkun,
gomarin a ndo'i kâmbë berri, -- po s'e vrán aty
- per - aty -- grabitqari bjen në giobë të katundit
mbas randsís së fajit e gjân e grabitun do t'i
a kthejë të zot't.
§. 781. Po u çue kush, e vetem
prej hamendjet, edhè i grabiti kuej a kál, a mushk,
a gomar, e së mbrami e del i pádetyrë i grabitun,
grabitçari bjen në giobë të katundit per të
thyem t' udhës së madhe e të zot't do t'i a kthejë
gjân e çmimin e ditve të hupuna.
Nye i 114.
Preja ( Pretimi ).
§. 782. << Preja mirret me
pré >>.
§. 783. Me rá pré,
me pretue, me mârrë pré don me thânë
me mârrë a me pershî nji tufë gjâje
në mal, në vrrî a edhè në vath.
§. 784. Preja të shumen e herës
shkaktohet kúr mos të gjegjet me i ardhë n'arsye
lagja lagjës.
§. 785. Preja nuk shndrrohet ndryshej,
por a me pré tjetr, a me pushkë.
§. 786. Preja ndollë a katund
me katund, a Flamur me Flamur, a edhè nder shpija të
veçanta.
§. 787. Preja shkaktohet a per kufije
mali a bjeshke, a per kullosë, a per ndonji dhûnë
tjeter, me të cillen fyhet nji katund, nji Flamur, a edhè
nji shpí e veçantë.
§. 788. Preja, sî bâhet
në mal, ká gjân të zot't, pá tjeter.
§. 789. Preja, si bâhet në
vath, ká gjân të zot't e 500 grosh giobë
per nderë të vathit.
§. 790. Preja e pâ-rrugë
ká gjân të zot't e 500 grosh giobë. Permbas
ndermjetsít së dashamirvet e të burravet të
dheut gioba falet.
§. 791. Po u pretue nji tufë
e huej në rrugë, në mal e në bjeshkë per
kufî, atbotë si katundi si Flamuri i perkrahen pretarit.
§. 792. Prés së pá
- rrugë, bâni e i u perkrah katundi e Flamuri, ndermjetsia
u mârrin pêgje e do të peshohen prej Pleqsh si
mbas Kanûnit.
§. 793. Si mbas randsís së
fajit do t' i lahet gioba e gjâja të zot' t.
§. 794. Po i u perkrah pretari katundi
e Flamuri, i pretuemi ká tager me i rá pré
kuej të mundet n' at katund a Flamur, per me mkâmbë
nderen e vet e me shperblye gjân e vet.
§. 795. I pretumi nuk mund t' apretojë
as katundi as Flamurin, 'si t' a leçisë pretarin e t'
a lâjë shpí me shpí. -- Katuni thotë:
<< A gjân të zot't, a rrugen të lirë
>>.
§. 796. Gjâja e pretume në
mal a në bjeshkë nuk ká dý-per-njahen, por
gjân të zot't.
§. 797. <<Kumbona e tufës
nuk mund të mirret pré >>.
§. 798. Po u muer pré kumbona
e ogiçit në mal a në vath, kjo ká nderen
sá tufa marë e sá vathi; pretari do të lajë
500 grosh giobë per nderë, edhepsè nuk muer kurrnji
kambë berri.
§. 799. Ogiçi, hanori e vergani
e qêni i hekuravet, nuk mund të mirren pré as
per detyrë.
§. 800. << Preja per detyrë
nuk mirret >>. Po ndodhi kjo p6unë, katundi e Flamuri
e liçisin pretarin, po s'u gjegj me kthye gjânë.
§. 801. Po e prishi gjânë
e pretume pretari diten e lahes do t'i a kthejë të zot't
krye per krye edhè tuj e zgiedhë në tufë të
tij.
Nye i 115.
Faji i Kobshem.
§. 802. Kush vjedhë shpín
e strajcen e mikut, kanûja i ká caktue per giobë
<< faqen e zezë >> e âsht i hjedhun prej
kuvendit e gjyqit.
§. 803. Po e vodh mikun e njij shpís
dora e tjetrkuej -- i shp's tjetr -- i lypet miku i prém
e shpija e thyme.
Nye i 116.
Dypernjahja.
§. 804. Nder të gjitha vendet,
kû mbahet kanûja, çdo gjâ e vjedhun ká
dypernjahen: << Dý per nji, mjaft si të ecin me
kâmbë >>.
§. 805. Dypernja do t' epet jo veç
per bagtí të trasha, por edhè per bagtí
t' ima, e per send të vjedhun.
§. 806. Dypernjaha do të shperblehet
edhè per nji të djegun të dhûnshem të
shpís, të ksollës, të tbanit, të mullarit
të sânës a të kashtës, të gjethit
edhè të gardhit.
§. 807. Kopshti, vêshta e ara
e vjedhun kan dypernjahen.
§. 808. Gjeli ( kndusi - kadoci )
i vjedhun a i vrám ká gjygjin e prém: 500 grpsh
të zot't, per arsye si: << Kendusi âsht herori
( sahati ) i të vorfnit >>.
§. 809. Thiu i mbajtun, i vjedhun
a i vrám ( posë se n'u gjet në dâm ) ká
500 grosh, per arsye si: << Thiu i ushqyem âsht mbaja
e njij shpís >>.
§. 810. Dý kafshët e
permenduna nuk e kan dypernjahen e as gjelin gjel, as thín
thí, por 500 grosh pare të thata.
§. 811. Per vegla bulkijet, bje fjala
per um te vjedhun e të hetuem cubi do t'i lajë të
zot't aq pûntorë sá ditë i shkuen hupës,
e umíni umî.
Nye i 117.
Tagri i të Zot't të Gjâsë
së Vjedhun.
§. 812. << Kû t' a gjêjë
gjân e vet i zoti, e mêrr >>.
§. 813. Mbas këtij parimi i
zoti i gjâs së vjedhun nuk âsht në detyrë
të rrafgohet, sepsè, kûdo si t' a hetojë
e t' a gjêjë gjân e vet, aj ká tager me
e mârrë.
§. 814. Po u vodh gjâja nper
mjet të bukës, buka do t'a lajë.
§. 815. Po u vodh gjâja nper
mjet të kjorit, kjori do të lajë.
§. 816. Po u ndoq per gjurmë,
aty kû të jesë gjurma, i zoti i gjâs ngulë
e do t'i epet arsyeja më kâmbë e më dorë.
§. 817. Po bleu kush nji gjâ
të vjedhun, edhè pá dijtë se âsht
e vjedhun, i zotí i gjâs ká tager me e mârrë
e shitsi ( cub ) do t' i a kthejë blesit deri në të
mbram,in dýsh të çmimit, si muer per at gjâ
të shitun, e të zot't të gjâs dypernjahin.
§. 818. Posë se per vjedhní
të bâme në Kishë e në Qelë, cubi
nuk ká gjobë as faqe katundi as faqe Flamurit.
§. 819. Po u vodh gjâja në
vath, cubi do të lajë dypernjahen e 500 grosh giobë
per vath të thyem.
§. 820. Po u vodh gjâja në
ma, cubi do të lajë dypernjahin.
§. 821. Po u vodh gjâja në
shpí, cubi do të lajë dypernjahen e 500 grosh per
shpí të thyme.
Krye i Njizetedytë.
Vrasa.
Nye i 118.
Prita.
§. 822. Prita âsht nji sjellje,
me të cillen malet e fushat e Shqypnis u vêjn pusijt
gjaksorvet a kujdo, si të két menden me vrá.
( Me dalë në pritë; me ndêjë në pritë,
me vû priten, me rá në pritë. )
§. 823. << Së keqes i
pergjigjet aj, qi prîn ase rrethas >>.
§. 824. Mbrenda Flamurit të
vet nuk mund të mârrë kush shokë, per me i
dalë kuej në pritë; e, po duel kush, edhè
vrán kend të Flamurit, të gjith biejn në gjak.
§. 825. Jashta Flamurit të vet,
po duel kush në pritë per me vrá kend të Flamurit
të huej, prísi bjen në gjak e jo simahorët.
<< Aj, si prín, e mérr gjakun mbí vedi
>>.
§. 826. << Kush e ep fishekun,
gjakun e bân të ve'n >>.
§. 827. U çue kush edhè
mblodh shokë e dashamirë edhè i duel në pritë
kuej, tuj i thânë: të gjithsá pushkë,
si të shprazen, jânë të mijat, po u vrá
kush, gjakun e mêrr mbí vedi prisi.
§. 828. << Pushka e çon
gjakun te shpija. -- << Pushka të lshon në gjak
>>.
§. 829. Po e uhajti kush pushken
e kuej e pá dìje të zot't të pushkës
shkoi ky e i duel në pritë kuej edhè vrau njerin,
tëhjeksi bjen në gjak e jo i zoti i pushkës.
§. 830. Po i muer kush pushken e
kuej, tuj i kallxue të zot't se ká nder mend me dalë
në pritë e me vrá nierin, edhè e vrau i
zoti i pushkës bjen në gjak, sepse << Pushka e çon
gjakun te shpija >>.
§. 831. << Simahori i p'- gjak
bjen në gjak.
§. 832. Po duel nji edhè mblodh
shokë e dashamirë e i duel në pritë kuej, pá
i pasë ky as gjak as varrë, edhe e vrau, prîsi me
gjith simaherë biejn në gjak.
§. 833. Po duel kush në pritë
per me vrá gjaksin e vet, me gjithsá shokë e
dashamirë të jét, e mêrr gjakun e vet e nuk
biejn në gjak.
§. 834. Po duel në pritë
nji tubë burrash, krisi pushka prej ânet të pritëtarvet,
porsè nuk vrán kend; e n'at hov krisi pushka edhè
prej ânet t' atyne, si rán në pritë, n' at
të perziem vritet nji prej atyne, si rán në pritë,
por nuk u vrá prej pushket të pritëtarvet, këta
biejn në gjak mbas Kanûnit, sepsè e filluen pushken.
§. 835. Prita do të fillojë
pushken mbë burra e jo mbë grá, fmí, mbë
shpí e mbë bagtí.
§. 836. Po qiti pushkë prita
mbë grá, fmí, shpí a mbë bagti, pûnon
kundra Kanûnit e, po nuk e muer në kujdes ket dhûnë
Flamuri i pritëtarvet, si t'i ndeshkojë mbas Kanunit,
atbotë do të híjë pushka shpí me shpí,
mandej Fis me Fis, katund me katund e së mbramit Flamur me
Flamur.
§. 837. Aj, si dán me dalë
në pritë, do të mârrë bukë me vedi
si edhè per simahorë.
§. 838. Po hínë kund,
pá xânë vend prite e pín kafe, a hangren
bukë, a mueren me vedi buken në ndonji shpí të
huej shkuen ne pritë edhè vrán nierin, shpija
e të vramit e kerkon per gjak shpín, si u dha bukë.
§. 839. << Pushka e buka e
dhânun me dije të vrasës, i sjellin gjakun atij,
si e ep >>.
§. 840. Po u çue kush me i
dalë në pritë shoqit të vet e per simahorë
mblédhë shoqnín, po vrán kend, si prísi
si shokët simahorë biejn në gjak me at shpí,
po kje se duelen faqe.
§. 841. Po u çue kush prej
Mirdite me i a vû priten ndokuj në Thkellë a në
Malsí të Lezhes a njeti e per simahorë mêrr
shokë e dikend prej Flamurve të permendun, aj, si u príní,
bjen në gjak.
§. 842. Po i tha kush kuej si t'
i dalë në pritë ndokuej e t' a vrasë, tuj i
folun besen, se në ditë të pajtimit t' atij gjaku
do të láj çmimin e gjakut, e aj permbas besës
së dhânun, shkoi edhè vrau shí atê,
si i tha aj, e së mbramit e lên në qúll e
nuk i u pergjegj me të holla, dorërasi jet në gjak,
e atij, si e shtini, i digjet shpija per presë, si i bâni
e 100 desh e nji ká giobë.
Nye i 119.
Dorërasi.
§. 843. Dorërás thirret
aj, i cilli vret kend me dorë të vet.
§. 844. Dorërasi, porsá
t'a vrasë nierin, do të çojë fjalë se
e vrau aj e mos të hutojn mendsh prindja e të vramit.
§. 845. Dorërasí do të
çojë me lypë besë.
§. 846. Dorërasi, po muejt vetë
me e sjellë marë të vramin, mirë; perndryshej
mbë kêdo, si të ndeshet, do t'i thotë si të
shkojë me e sjellë marë e armen me i a pshtetë
te kryet.
§. 847. Dorërasi nuk guxon me
mârrë ermen e të vramit; po bâni ket faqe
të zezë, aj bjen në dý gjaqe.
§. 848. Dorërasi i prindës
së vet gríhet prej fisit a katundit.
§. 849. Dorërasi e ká
të luejtmen nâten e aty, kû t'a çilë
drita, do të struket.
Nye i 120.
Simahori.
§. 850. Simahuer âsht aj, i
cilli i ep dorë dorërasit, tuj i ndimue a në vrasë
a në vjedhní a në të kryem të çdo
mbrapshtijet tjeter.
Nye i 121.
Bestari.
§. 851. Bestarë jânë
ata, si hijn te prindja e kushrinija e të vramit, per me xjerrë
besë per dorërasin e per shpî të tij; jânë
mprojtarët e dorërasit e të shpís së
tij, si mos t' i gjêjë gjâ në vade të
besës.
§. 852. << Dorzânë
e bestár nuk hîn kush me pare >>.
§. 853. Tuj kénë nji
nevojë uhazishte, Kanûja nuk don si të mârrin
opanga ata, si hîjn dorzânë e as ata, si xjerrin
besë per ndokend.
Nye i 122.
Besa.
|
