Pa u çkri en shtat e shtadhet na rob kujna skem me u ba

Lidhja Shqiptare,që u themelua më 10 qershor1878 në Prizren,shënon një nga ngjarjet më të shquara në historinë e popullit tonë.

Ajo shënoi një etapë më të lartë në lëvozjen kombëtare shqiptare drejt pavarsisë.

Në kushtet tepër të ndërlikuara të brendshme endërkombëtare kur Perdandoria Osmane kishte marrë nënpër këmbë të drjetat kombëtare të popullit tonë,kur

Fuqitë e Mësha imperialiste synonin copëtimin e Shqipërisë dhe shtetet ballkanike fqinje kishin zgjatur kthetrat e tyre kush ekush të grabiste më tepër nga viset shqiptare,u formua në Prizren Besëlidhja Shqiptare,që hyri në histroi me emrin,,lidhja Shqiptare e Prizrenit,,.

Kjo organizatë e madhe politike-ushtarake që në fillim mori në dorë organizimin dhe drejtimin e luftës shumë forntësheqë do të bënte populli shqiptar për të mbrojtur me armë në dorë të drejtat e veta kombëtare,tërësinë tokësore të Atdheut dhe për të realizuar bashkimin e tij
në shtetin e vet kombëtar.
Lidhja Shqiptare u krijua në kushtehistoriko-shoqërore të caktuara.

Ajo ishte vazhdimi i luftërave heroikeqë kishte bërë populli ynë gjatë shekujve për liri e pavarësi,për tokën,për gjuhën,pecjellë vitet,dekadat e shekujtme
kryengritje të stuhishmeShtypjes kombëtare e polotikës antishqiptare që po ndiqte Perandoria Osmane, duke i mohuar popullit tonë edhe kombësinë, iu shtua edhe synimet
imperialistetë Fuqive të Medha evriopiane si dhepolitika ekspansioniste që po ndiqnin me kokëfortësi shtet shoviniste ballkanike ndaj Shqipërisë.

Qeveritë shoviniste serbe e malazeze,të etuara për grbitje e pushtime dhe të ndërsyera nga Rusia cariste, sulmuan me ushtritë e tyre agresive viset shqiptare në veri dhe në verilindje të Shqipërisë

Serbia, duke bërë masakra shfarosëse në masë, mbyti në gjak dhe shpërnguli në masë popullsinë vendëse në krahinat shqiptare të pushtuara.

Princi Milan i Serbisë,me qëëllim që të përjetësonte pushtimin në krahinat shqiptare,në një urdhër dite,drejtuar trupavetë tij agresiva që kishin hzrë në viset e banuara prej shqiptarësh,i prosiste forcat e tij shoviniste që:

" Sa më tepër shqiptarë të shpërngulni ju me forcë, aq më të mëdha janë meritat tuaja para atdheut").

Siç shihet qeveria e Serbisë në planin e saj stragjek kishte shpopullimin e viseve të pushtuara dhe
shtrirjen e pushtimit sa më thellë në tokat shqiptare duke përfshirë Kosovën ,Rrafshin e Dugagjinit etj.

Knjay Nikolla e Malit të Zi me ushtrinë etij sulmoi viset shqiptare në veri më pikësyni, për të shtrirë pushtimin e tij deri në lumin Drin .
Mirëpo hovin e ushtrisë agresive malazeze e thyen forcat popullore të viseve të sulmara.
Që nga i riu gjer te plaku, u bënë mur i pakapërsyeshëm dhe, duke luftuar si luanë, frenuan marshimin e agresorëve
shovinistë që synonin të pushtonin edhe Shkodrën:

U nis shkjau*me bataliona
Në Shkodër desh për me hi
Në Rezikaqe do asllana,
Aty e thzen kuvendin e tij.)

Traktati ruso-turk i Shën Stefanit (mars 1878)kur Turqia e mund nga Rusia cariste , zgjeronte shtetet shoviniste fqinje në kurriz të Shqipëris.
Ai"i çonte kufijtë e Bullgarisë, së mbështetur nga Rusia cariste, thellë në tokat shqiptare, përfshirë tetovën duke vënë në rrezik tërësinë tokësoretë Shqipërisë.

Tërësisë tokësore të Shqipërisë,mbarë popullit tonë.përpos pushtuesve osmanë që i kishte në truall, tani po i këcënoheshin si asnjëherë tjetër rreziqe të mëdha, copëtimit tokave shqiptare , nënshtrimi, skllavërimi, shkombëtarizimit dhe zhdukja etij si popull esi komb nga harta politike e botës.

Oreksin e qarqeve shoviniste të shtetevefqinje për t'u shtrirëmbi viset shqiptare e ndësyen për së tepërmi Fuqitë e Mëdha imperialiste të Evropës veçanërisht Rusia cariste
Në rrethana tepër të ndërlikuara historike magat popullore rrekën armët pët të mbrojtur me gjak trojet e veta dhe drejttat kombëtare pa pushuar luftën për liri e autonomi.

Për ta shpëtuar kombin nga rreziqet që po i turreshin nga të tëra anët, kërkohej një udhëheqjenë shkallë kombëtare.Për këtë qëllim, figurat më të ndritura të popullit shqiptar, vëllezërit Abdyl e Sami Frashëri, Pashko Vasa, Vani Vreto Zija Prishtina,Hasan Tahsinietj, më 1877 krijuan në Stamboll Komitetin Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare.

Për t'i shkrirë lëvizjet masive krahinore në një lëvizje të fuqishme kombëtare dhe për ta udhëhequr atë nga një qendër e vetme, nën drejtimin e Komitetit tëStambollit u krijua organizata e madhe politike-ushtarake, Lidhja Shqiptare e prizrenit.

Në Kuvendin e madh historik të Besëlidhjes Shqiptare të Prizrenit, frymëzuesi dhe udhëheqësi i shquar politik i Lidhjes
Shqiptare,Abdyl Frashëri, midis të tjerash tha :

" Qëllimi i kuvendit është që t'ua presin hovin armiqve të pashpirt, duke lidhur besën shqiptare dhe duke u betua që t'i mbrojmë me gjak trojet tona që na kanë lënë gjyshërit dhe stërgjzshërit tanë')

Kuvendi Kombëtar i Lidhjes Shqiptare që u mbajt më 10 qershor 1878 në Prizren, mori përsiper drejtimin e luftës shqiptare" ..
Për të mbrojtur dhe për të unifikuar tokat shqiptare nga robëria e osmanëve, nga robëria e intrigat e fuqive imperialiste, nga shovinistët serbë, malazez Tragtati i Shën Stefanit etj")

Për realizimin e këtyre detyrave themelore Lidhja krijoi në gjithë vendin organizmat esaj drejtuesepolitike ushtarake dhe formacionet e armatosura, të cilat do të mbronin mearmë në dorë interesat më të larta
kombëtare, duke luftuar njëkohësisht si kundër synimeve imperialiste e lakmive shoviniste edhe për bashkimin kombëtare, dhe krijimin e shtetit shqiptar autonom.

Lidhja Shqiptare e Prizrenit, që në fillim, në përmjet memorandumit që i dërgoi përfaqësuesit të Anglisë në Kongresin e Berlininit, kryeministrit Dizraeli, në emër të popullit shqiptar u bëri të ditur Fuqive të Mëdha, shteteve shoviniste fqinje, dhe botës mbarë se popullit shqiptar do të mbronte me gjak çdo pëllëmbë të trojeve të veta dhe njëkohsisht do të luftonte deri në fund për të shkëputur prangat e robërisë, për të rifituar lirinë e grabitur, të drejtat kombëtare të marra nëpër këmbë dhe theksonte se shqiptarët janë"...të gjithë ushtarë, të mësuem ndër rreziqe e të forcuem në të gjitha mundimet e luftës")

Memorandume të tilla Lidhja u dërgoi përfaqësuesve të Fuqive të Mëdha

Portës së Lartë gjatë gjithë periudhës trevjeçare të saj.
Memorandume proteste iu dërguan Fuqive të Mëdha dhe Portës së Lartë dhe nga komitetet e degëve të Lidhjes nga të gjitha krahinat e Shqipërisë, si p.sh nga Kosova, Dibra, Shkodra, Ulqini, Vlora, Gjirokastra, Plava e
Gucia, Çamëria, etj . etj/

Fuqitë e Mëdha evropiane, duke ndjekur një politikë imperialiste, nuk pëerfillën zërin e fuqishëm të njërit nga popujt më të vjetër në Evropë.
Ato, për të kënaqur interesat interesat e veta imperialiste dhe lakmitë e klikave shoviniste të shteteve ballkanike, që po ndiqnin një politikë të ethshme ekspansioniste në kurriz të Shqipëris, në Kongresin e Berlinit vendosën copëtimin e tokave shqiptare, duke u dhënë shteteve shoviniste fqinje krahina të tëra shqiptare.

Poeti popullor me një krenari kombëtare, me besim të patundur në forcën e armëve dhe të trimërisë shqiptare, paralajmëron Fuqitë e Mëdha që të mos luanin me fatet e popullit shqiptar,, se " ka trima Shqipëria" dhe do të gjenin atë që nuk e prisnin:

Frenk*)e gjeç nga njerëzia,
Së së" humbi Shqipërin
. . . . . . . . .. . . .. . . . .
.. . . . .
. .. . .. .. . . .. . . . . . ..
. . . . . .
harruat Shqipërinë,
q"i ka trimat si shahinë! )

Vendimet historike të Besëlidhjes shqiptare, që shprehnin thellësisht aspiratat e mbarë popullit shqiptar të etur për liri e pavarësi dhe për përparim shoqëror, u përhapën me shpejtësinë e rrufesë.
Në të katër anët e viseve shqiptare menjëherë u krijuan degët e Lidhjes dhe pranë tyre repartet e armatosura për të mbrojtur tokat shqiptare nga synimet imperialiste e lakmitë e shovinistëve fqinjë, duke luftuar njëkohësisht deri në fumd për autonomi territoriale administrative,
Pas epokës së lavdishme të Skënderbeut, për herë të parë, në shkallë kombëtare, i gjithë popull shqiptar, i bashkuar rreth Lidhjes Shqiptare, po jetonte çastet e një bashkimi të fuqishëm luftarak, të një patriotizmi të flaktë, të një ndjenje të lartë të detyrës ndaj Atdheut të robëruar, që po i kërcënoheshin copëtimi e zhdukja.

Lidhja Shqiptare e Prizrenit, që i pat rrënjët e saj të thella në vetë popullin që e lindi, në luftërat e tij të pareshtuara kundër pushtuesve osmanë për liri e pavarësi, drejtësi e përparim dhe tani kundëer synimeve
imperialiste të Fuqive të Mëdha dhe lakmive të shteteve shovinise fqinje i dha popullit shqiptar të parin program politik e ushtarak në shkallë kombëtare dhe caktoi stralegjinë e taktikën e saj.Ajo hodhi themelet e një
kryengritjeje popullore të organizuar , ku poplli shqiptar si një trup i vetëm rroku armët dhe luftoi me vetmohim njëkohësisht në dy fronte; kundër pushtuesve osmanë , që i kishte në truall, dhe kundër lakmive të shteteve
shoviniste fqinje, prapa të cilave qëndronin Fuqitë e Mëdha imperialiste, të cilat po ndiqnin një politikë të egëe imperialiste agresive antishqiptare.

Lidhja Shqiptare me në krye udhëheqësit më besnikë, largpamës e konsekuentë si Abdyl Frashëri, Sulejman Vokshi etj. Zhvilloi një luftë shumëfrontshe si në fushën politike ashtu dhe në atë ushtarake.

Kjo lëvizje e fuqishme politike e ushtarake që la vulën e vet në epikën tonë historike, na thotë poeti anonim, alarmoi për së tepërmi dhe vurinë lëvizje diplomacinë e Fuqive të Mëdha imperialiste dhe shtetet
shoviniste fiqinjë
Pa zgjatje e stërhollime, me pak vargje të daltuara, si me një komunikatë ushtarake, poeto populor na jep shqetësimin dhe alarmin e "shtatë krajlave"që " rrahin telin", mblidhen me ngut e komplotojnë kundër interesave
më të larta, më jetike të popullit tonë:

Të shttë krjalat rrahin teli:
--koha mbledhë tanë
Prizreni!*)
Të shtatë krajlat
kuvendoijnë:
--Prizreni*) çka po thonë?)

Përpjekjet e gjithanshme të Lidhjes Shqiptare në fushën politike, për t"uabërë të njohur shteteve imperialiste të Evropës vendimet e Besëlidhjes Shqiptare, vendosmërinë e popullit shqiptar për të mbrojtur tërësinë
tokësore, të drejtat e veta kombëtare, poeti popullor na mishëron në figurën e ndritur të udhëheqësit politik të Lidhjes Shqiptare, Abdyl Frashërit.

Populli ynë , i përfaqësuar nga argani i tij më i lartë, që ishte Lidhja Shqiptare, ngre zërin kundër vendimeve grabitqare të Kongresit të Berlinit Yëri i tij i fuqishëm, pa lutje e nënshtrim, nëpër mjet përfaqësuesit të vet, ushton nëpër kryqytetet e mëdha të Evropës dhe në atë
të Perandoricë Osmane.

Poeti na thotë se Abdyl Frashëri, që ishte "burrë i Shqipnisë" largpamës e konsekuent, i ra kryq e tërthor tërë Shqipëris. Ai organizoi kuvende popullore të Besëlidhjes shqiptare që nga Prizreni deri në Gjirokastër, përmet e gjetkë. Ai , vënë në dukje këngët, për të mbrojtur
aspiratat më të larta kombëtare shkriu gjithë aftësitë e tij mendore e fiyike, pasurinë e tij, çau dete dhe ngriti zërin e fuqishëm të protestës të popullit shqiptar në Berlin, vjenë, Paris, Romë e Stamboll. Abdyl Frashëri vajti deri në Berlin, për t"i thënë Bismarkut se Shqipëria nuk ishte "një shprehje gjeografike" siç e kishte quajtur ai, po një realitet historik.

Abdyl Frashëri, na tregon kënga , paralajmëroi Fuqitë e Mëdha imperialiste që të mendoheshin"mirë" përpara se të vendosnin për ta bërë Shqipërinë "copa- copa sikur s"ka njeri, se atë do ta mbrojnë me armë në
dorë bijtë e bija e saj deri në pikën e fundit të gjakut
Kënga thotë:

Jemi vetëm shqiptarë
dhe duam liri;
të rritur n" ata male,
me libra n"gji

Në pak vargje, në mënyrë të sintetizuar, poeti nxjerr në reliev se shqiptarët, ndonëse të pushtuar, kurrë nuk u janë nënshtruar pushtuesve të huaj, po me armë në dorë, duke përballuar stuhitë e shekujve, kanë ruajtur traditat e yakonet, gjuhën e kulturën e vet kombëtare, duke mbajtur
gjithnjë gishtin në këmbëz dhe librat në gji, Prandaj ata luftojnë për liri e pavarësi, se janë " vetëm shqiptarë", dhe nuk do to nënshtrohen asnjë force në botë. Me këto vargje poeti hedh poshtë të gjitha shpifjet e
propagandadës antishqiptare të Fuqive të Mëdha emperialiste, të qarqeve shoviniste fqinje dhe të Portës së Lartë , që identifikonin besimin fetar
me kombësinë dhe që e quanin popullin shqiptar të pakulturë e të paaftë për tu vetëqeverisur.
Propologu i përleshjeve të përgjakshme trevjeçare kundër këtij koalicioni armiqsh agresorë qenë betejat popullore që u zhvilluan në Gjakovë (2-6 shtator 1878) kundër të dërguarit të Portës së Lartë, mareshal
Mehmet Ali Pashë Maxharit Atë e kishte ngarkuar Stambolli për të detyruar Lidhjen Shqipare të Prizrenit që të mos kundërshtonte diktatin e Fuqive të
Mëdha të Evropës, por tua dorëzonin shovinistëve malazez krahinat shqiptare, sipas Traktatit të Kongresit të Berlinit.

Mehmet Ali Pashë Maxhari, posa arriti në Prizren (25 gusht 1878), ushtroi presion mbi kryesinë eLidhjes Shqiptare, duke i kërkuar asaj që populli shqiptar duhet ti nështrohej pa kushte diktatit të Fuqive të Mëdha evropiane.
Kur disa feutalëturkomanë , që qëndronin në udhëheqje të Lidhjes Shqiptare, iu nënshtruan të dërguarit të Stambollit, masat popullore të vetarmatosura rrethuan selinë e Lidhjes, kërkuan largimin e pashait osman
nga Kosova dhe përjashtimin besëshkelësve nga kryesia e Lidhjes Shqiptare, Si përgjigje të presionit e të kërcënimit të Stambollit forcat e Lidhjes vranë në Prizren telegrafistin e të dërguarit të Portës së Lartë. Protestat
kundër Portës së Lartë, e cila iu nënshtrua vendimeve të Kongresit të Berlinit, dhe vrasja e telegrafistit, shënojnë fillimin e shpërthimit të një stuhie të re të popullit shqiptar. Poeri popullor, duke shprehur aspiratat më të larta kombëtare të popullit shqiptar të udhëhequr nga Lidhja e Prizrenit, e paralajmëron Portën e Lartë dhe i drejtohet sulltanit me mllef:

Sulltan, mos dëgjo Frëngjinë*)
na slëshojmë shqipërinë,
nuk qasim malëzinë
as Sërbinë, as Grekërinë,
na duam autonominë!)

Kështu filluan goditjet e para masive me armë ndaj Portës së Lartë Zemërimi i papërmbajtur i popullit kryengritës po shpërthente si një stuhi.

Mehmet Ali pasha, i frikësuar nga gjendja e krijuar, kërkoi përforcimet nga
Mitrovica dhe i shoqëruar nga një batalion ashtarësh turq, me 31gusht u largua nga Prizreni për në Gjakovë. Pashë Dreni , i cili, ndonëse ishte në udhëheqje të Lidhjes, e mori nën mbrojtje armikun e popullit hqiptar.

Udhëheqësit e Degës së Lidhjes të Gjakovës patrotët e shquar, Sulejman Vokshi,Ahmet Koronica etj, pa përfillur vendimin e Fuqive të Mëdha e pa u trembur nga këcënimet e Portës së Lartë dhe autoriteti i fedualve turkomanë
si Abdulla Pashë Dreni, që shkeli Besëlidhjen e Shqiptare duke marrë nën mbrojtje të dërguarin e Stambollit, hodhën poshtë ultimatumin e Stambollit dhe qitën kushtrimin anembanë krahinës së Gjakovës.

Ardhja në Gjakovë e të dërguarit të sulltanit dhe këcënimet e tij ngritën në këmbë jo vetëm popullsinë e qytetit , por edhe popullsin e Malësisë së Gjakovës, të Rekës dhe të Hasit, e cila po qëndrontee gatshme me armë në dorë për të mbrojtur tokat shqiptare

Në përgjigje të kushtrimit që dha Komiteti i Degës së Lidhjes të Gjakovës :"
O hiq kush tjesh,se ka ardh' ni murtat , Mehmet Ali Pash Maxhari, me na çart besën ( Besëlidhjen Shqiptare të Prizrenit-M.M,) me lshue Plavë e Guci e me na marrë shkau krejt!.."
Sipas traditës luftarake për mbrojtjen e trojeve të veta,kryengritësit, të vendosur për të mbrojtur Besëlidjen dhe vendimet Lidhjes Shqipëtare,rrokën armët"n'shtatë e n'shtatëdhjetë"vjeç.
Kështu, më se 3800 kryengritës nga qyteti,Malësia e Gjakovës, Reka e Hasi, nën drejtimin e udhëheqësve popullorë , si Sulejman Vokshi, Ahmet Koronica, Ali Ibra , Mic Sokoli etj, u vërsulën si një ortek dhe rrethuan kullat e tradhtarit Abdulla Pashë Dreni, ku pashai i Stambollit kishte mbledhur rreth vetes disa krerë turkomanë për t'ia
kundërvënë Besëlidhjes Shqiptare,

Forcat popullorre kryengritëse lidhën besë që jo vetëm të dëguarin e Stambollit me shtabin e tij, por , sipas traditës , asnjë nga besëshkelësit
e Lidhjes Shqiptare të mos e lëshonin të gjallë. Ndonëse kullat e Abdulla Drenit ruheshin nga 6 kompani ushtarësh, kryengritësit, mbasi prenë linjat telefonike, paralajmëruan të dërguarin e Stambollit dhe strehuesin e tij, Abdulla Pashë Drenin, që në qoftë se nuk largohen nga Gjakova brenda 24 orësh:

Me i pasë kraht' me
fluturue,
gjallë prej kulle s'ju
lanë me shkua.....)

Sa e lartë ishte vetëdija kombëtare dhe sa e thellë ishte ndjenjat e detyrës ndaj Atdheut na dëshmon rrethimi i hekurt nga "djelt e mimleqetit*)i "nimurati*)qi çoj dovleti" dhe i tradhtarit shqiptar që i doli në mbrojtje
pashait të Stambollit. Dega e Lidhjes e Gjakovës në emër të popullit shqiptar kryengritës paralajmëroi të dërguarin e sulltanit që të hiqte dorë nga çdo kërcënim e presion për ta bindur e nënshtruar Lidhjen që të zbatonte vendimet e Kongresit të Berlinit, ndryshe do ta paguante me kokë. Po pashai osmanlli nuk hoqi dorë. Sulmi i furishëm i kryengritësve mbi armikun e bashkëpunëtorët e tij të mbrojtur nga forca të shumta turke ishte i pandalshëm.
Njëri nga kryengritësit e thjeshtë popullorë, luftëtari trim, e vendosur dhe besnik, Daut Dërguti nga Shipshani, kërkesës së Abdulla pashë Drenit për t'u hapur një shteg kalimi ose për t'u dhënë një kovë ujë të pirë kundrejt
një shpërblimi me një trajcë florinj,ai i përgjigjet në mënyrë të vendosur me një sarkazëm dërrmuese se "as për një thes me florinj nuk të jap një trajcë dhe të vatanit tem , as një kovë ujë të krojeve tona, omurtat!)
Në portat e avllisë së kullave të Abdulla Pashë Drenit u vendosën "trimat e çartun",si Col Delia i Gegëhysenit, Ahmet Sadria i Shipshanit etj.

Me 2 shtator filloi sulmi i furishëm, i cili vazhdoi për 4 ditë e net pa ndërprerje deri në fitoren e plotë mbi armiqtë.

Rrethimi sulmi i furishëm i kryengritësve, vrama e luftës popullore mbi të dërguarin e sulltanit e bashkëpunëtorët e tij , të mbrojtur nga forca
të shumta turke dhe qëndresa e papërkulur e forcave popullore u pasqyruan gjerësisht eflakë për flakë në epikën historike të asaj kohe, me tërë heroikën e dramacitetn e tyre, duke nxjerrë në pah madhështinë e luftës popullore.
Vrasja e Mehmet Ali pashës ne Gjakovë, këtij përfaqësuesi të Perandorisë Osmane, ishte një akt i guximshëm politik e ushtarak jo vetëm kundër Portës së Lartë, por njëkohësisht dhe një kundërgoditje e vendosur që Lidhja Shqiptare e forcat e saj të armatosura i dhanë me grykë të pushkës
Traktatit të Shën Stefavit dhe vendimeve grabitqare të Kongresit të Berlinit.

:Populli shiptar tregonte kështu se ai ishte i vendosur për të realizuar detyrat themelore të Lidhjes Shqiptare, duke mos u trembur për përpara asnjë fuqie sado e madhe të ishte ajo .Ai ishte i bindur se me forcë e armëve të bashkuara, i udhëhequr nga Lidhja Shqiptare, do të trumfonte mbi
pushtuesit osmanë dhe do të të thyente edhe agresorët shovinistë , prapa të cilëve qëndronin Fuqitë e Mëdha imperialiste. Si rrjeshim i ngjarjeve të Gjakovës, në këtë krahinë organet qeveritare turke u zëvëndësuan me njëherë
me nëpunës shqiptarë, besnikë të Lidhjes, të cilët gëzonin besimin e popullit kryengritës. Në betejat e Gjakovës, përveç Mehmet Ali Pashë Maxharit dhe strehuesit të tij, Abdulla Pashë Drenit e disa krerëve që u bashkuan me të, nga të dy palët mbetën të vrarë e të plagosur afro 1000
vetë, midis të cilëve Col Delia nga Gegëhyesni, Daut Dërguti dhe Alush Alia nga Shipshani së bashku me qindra të tjerë.Ata ranë në fushën e nderit për interesat e larta kombëtare, duke u radhitur në vargun e gjatë të të
rënëve për mbrojtjen e tërësinë tokësore dhe për thyerjen e zgjedhës barabre osmane.

Këngët popullore që flasin për zhvillimn e këtyre ngjarjeve na japin njiftime të hollësishme për misionin me të clin e kishte dërguar Porta e Lartë Mehmet Ali Pashë.

Me një varg të kursyer, me një ironi të hollë
populli demaskon përpjekjet e ethshme të Portës së Lartë për të zbatuar
Traktatin e Berlinit, mision me të cilin qe ngarkuar Mehmet Ali Pasha.
Aty gjejmë këcënimet e këtij pashai kundrejt Lidhjes Shqiptare, bashkëpunimin e Portës së Lartë" me shtatë krajli " për copëtimin e tokave.
Poeti vë nëpah
kryengritjene popullit shqiptar, rrethimin e pashait të Stambollit në kullat Abdulla Pashë Drenit, sulmin e furishëm të forcave të armatosura të Lidhjes, fundin tragjik ku u katandis i dërguari i Stambollit dhe përkrahësi i tij, tradhtari Abdulla Pashë Dreni:

Be po ban mbreti m'ka çue,
nji hudut*)për me vndue,
në kishë të Deçanit, në gur të
shpue!)

Ai me një sarkazëm therëse zbuloi dhe demaskoi politikën imperialist antishqiptare që po ndiqnin Fuqitë të Evropës dhe lëshimet që Porta e Lartë po u bënte fuqive imperialsite, në kurriz të Shqipërisë së pushtuar, duke
cunguar tërësinë e saj tokësore:

Të shtatë krajlat kuvendoinë:
---Prizreni shka po thonë?
---Ni murtat na e çoi dovleti,
shkoi në Xhakovë te Abdulla
Begi.
Kish pasë gisht me shtatë
krajli,
lyp hudutin çok n'Malsi.
Aj hajduti koftë a zi ;
çiti futat shpi për shpi;
shpi për shpi,
mahall' e n'mahall,
bini djem, ju dhashtë e marë!)

Me mprehtësi politike poeti popullor vë në të njëjtën shënjetër si fuqitë imperialiste të Evropës, që vendosën copëtimin e tokave shqiptare,po ashtu edhe Perandorinë Osmane, që ishte vënë në shërbim të Traktatit grabtiqar të Berlinit.
Populli kryengritës,na thotë poeti,është betuar që:

Me i pasë kraht me fluture,
gjallë prej kulle s'ju lamë me
shkua;
gjallë prej pashën s'e lamë,
s' e lamë pashën kurr'për
t'gjallë!)

Poeti popullor me pak vargje na tregon se si besëshkelësit e Lidhjes Shqiptare të tipit të Abdulla Pashë Drenit për interesat e tyre feudale u kundërvihen popullit dhe interesave më të larta kombëtare.Me vargjet e tij
ironike, të vëna në gojën e Abdulla Pashë Drenit, poeti popullor na tregon se feudalët turkomanë janë gatë që tradhtinë e tyre ta përligjin duke e maskuar atë me zakonin patriarkal të "besës":

S'un e lshovaunë çet mik
se po m'ja nzanë djalit
sytë,
po m' thonë;"Baba t'u ka
koritë"...)

Kundër qëndrimit turkoman të feudalit shqiptar, shohim qëndrimin e vendosur të masave kryengritëse, të cilat vërshojnë e sulmojnë, duke mos përfillur asnjë lloj fuqive apo autoriteti. Masat popullore,besnike të
interesave më të larta të Atdheut, nuk njohin asnjë forcë apo autoritet veç Lidhjes Shqiptare që përfaqësonte plotësisht aspiratat e tyre.Kryengritësit popullorë kishin vetëm një besë atë që i kishin dhënë Atdheut, për interesat
e të cilit do të kacafyetshin"si me le "Prandaj e paralajmërojnë armikun dhe bashkëpuntorin e tij:

---Priti djelmt' e mëmleqetit,*)
t'u kanë rrasë në derë
t'haremit**)

Dhe trimat hidhen në sulm me atë guxim e trimëri që i ka karakterizuar gjithmonë shqiptarët kur ka qenë puna për mbrojtjen e idealeve të tyre më të larta në luftërat e pareshtura për liri e pavarësi. Me vargje sarkastike,
të vëna në gojën e të dërguarit të sulltanit, të cilin e kishte kapluar tmerri nga zjarri i laftës popullore, poeti anonim shfryn mllefin e përgjithshëm të popullit kryengritës kundër Portës së Lartë:

Maxhar Pasha rrin mendue:
-----Kush e rreh' i tel për mue
babë dovletit me ja çue ,
se n'Xhakovë më kanë
rrethue,
më kanë mshelur porsi
grue.....)

Kryengritësit, besnikë të idealeve të larta kombëtare dhe të vendosur për të mbrojtur vendimet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, janë të
pamëshirshëm jo vetëm ndaj tradhtarëve të tipit të Abdulla Drenit, që, për ofiqe e grada, për cifligje e lavdi personale, janë gati të shesin edhe atë që populli ka më të shtrenjtë, Atdheun, për mbrojtjen e të cilit masat
popullore, "fukaraja', nuk kanë kursyer as bukën e fëmijës ,as gjakun.Prandaj poeti anonim, duke shprehur urrejtjen e thellë të popullit shqiptar me një sarkazëm therëse, dërrmuese, i drejtohet tradhtarit:

----Qysh ke njeh, yubashi mret,
fukaranë pse po ma
shet?....)

Kryengritësit hidhen në sulm.Pa përfillur breshëritë e armëve të forcave armike të armatosura gjer në dhëmbë, ata hidhen sipër mureve të larta të avllisë dhe në oborr të kullave kacavyten me forcat osmane dhe bëjnë batërditën mbi to.Një nga luftëtarët popullorë, Col Delia i Malësisë
së Gjakovës, i cili bashkë me mijëra malësorë të tjerë që"në maje të bjeshkës janë kanë mësue/ ujt e keq mos me kërkue" me qëndrimin e tij burrëror, përpara rënies në fushën e nderit, i entuziazmuar nga vrama e luftës popullore kundër përfaësuesit të Portës së Lartë dhe bashkëpumëtorëve të tij, u drejtohet shokëve:

----Bini, shokë lumtu krahi!
vet po jes ,pashën po e
çarti....)

Kullave të renegatit u vunë flakën.Pashanë e Stambollit dhe bashkëpunëtorin e tij, Abdulla Pashë Drenin, i pushton lemeria. Luftëtarët sypatrembur me ndërgjegje të lartë janë të gatshëm të flijohen në çastin vendimtar për idealin e përbashkët; nëpërmes flakës e zjarrit ata futen në kullën ku pashanë osman e kishin "mshelun posi grue". Col Delia, mbasi e rrëyon përtokë pashanë e Turqisë, bie së trimat në fushën e nderit, poai bashkë me dhjetëra e dhjetëra trima të tjerë të Lidhjes bie dhe mbetet në
këngën e popullit si një yll i pashuar i guximit, i trimërisë dhe i vetmohimit kolektiv :Ai simbolizon kështu papërkulshëmërin e popullit të thjeshtë që është i vetëdijshëm për sakrificën që bën për interesat jetike
kombëtare.Poeti anonim, duke vënë vargjet e tij sarkastiken në gojën e hanëmes së pashës, që e ka pushtuar lebetia, na tregon për fundin tragjik të pashallarëve

Hanm' i pashës del në shkallë:
---Kuku, sot për pashallarë!
Hanm' i pashë ç'po pisket:
---Rrihnja telin babës
mret,
Ali Pashës ç'ta ka xhetë.
në mi hu të paska metë.

Forcat kryengritëse të Lidhjes nuk ngurruan për t'u dhënë dënimin e merituat jo vetëm të dërguarit të Sulltanit dhe përkrahësit të tij.
Që shkeli Besëlidhjen Shqiptare, po edhe disa krerëve të tjerë, të cilët iu nënshtruan autoritetit të Abdulla Pashë Drenit,u vunë në mbrojtje të pashait të Stambollit, u ndanë nga populli dhe shkuan kundër interesave të larta
kombëtare.
Por"djelt e mimleqetit"ishin besatuar për të mbrojtur trojet shqiptare, Atdheun e shtrenjtë me çdo sakrificë, me pikën e fundit të gjakut, duke mos u tërhequr përpara çdo presioni, e force agresive.Ata nuk i ulin armët as përpara këcënimit të "dovleti".as përpara diktatit të Fuqive të Mëdha, as përpara vringëllimit të armëve të agresorëve shovinistë,sepse janë të ndërgjegjshëm për detyrën e lartë ndaj Atdheut.
Prandaj me vetdije të thellë politike, me ndërgjegje të lartë patriotike e luftarake kombëtare, u ngrtën mbi konceptin e ngushtë të zakonit"të besës e bujarisë"dhe treguan se
me të vërtetë shqiptari është trim, bujar e besnik deri në vdekje, por "për të pabesim besë nuk ka!"Shqiptari përmbi të gjitha ka vetëm një besë, besën që i ka dhënë Atdheut.Këngëtari popullor, duke shprehur aspiratat më të larta të popullit kryengritës ndaj çështjes kombëtare, nënvizon vendosmërinë e patundur të popullit shqiptar për të mbrojtur çdo pëllëmbë të trojeve të veta.

Këtu ai thekson dhe nxjerr në pah motivin e mbrojtjes së tërësisë tokësore të Atdheut sipas vendimeve të Besëlidhjes Kombëtare Shqiptare:

.....Ja k'dhanë besën Dugagjinit,
mos me ia lshua tokat
llatinit*)
takët llatinit mos me i
lanë,
pa e mbush vorre an'e
m'anë!)

Me një forcë të madhe përgjithësuese, në vargjet e tij të fuqishme, të derdhura si në bronz,poeti popullor jo vetëm përjetëson guximin e trmërinë e popullit shqiptar, triumfi e forcave popullore të Lidhjes mbi agresorët, por paralajmëron Portën e Lartë dhe gjithë koalicionin e armiqve të shumtë lakmitarë se:

Kshtu .Shqipnija kish pasë adet,
ka ni pashë me e mytë për
vjetë.

Vrasja e Mehmet Ali Pashës, manifestimet e triumfit të popullit kryengritës me kokën e pashait të Stambollit në hu, parrulla e hedhura kundër Portës së Lartë dhe Fuqive të Mëdha imperialiste që vendosën copëtimin e tokave shqiptare ,ishin përgjigjja më e vendosur që populli shqiptar, i bashkuar si një trup i vetëm rreth Lidhjes së tij kombëtare, u dha Portës së Lartë, shovinistëve fqinjë dhe Fuqive të Mëdha të Evropës

,Njëkohësisht këto ishin paralajmërimi i një gjendjeje politike shumë te ngarkuar, që pritej të shpërthente si vullkan ipapërmbajtur kundër sundimit mesjetar osman.

Betejat e përgjakshme e fitimtare të Gjakovës entuziazmuan dhefrymëzuan pa masë patriotët e shquar shqiptarë që banonin jashtë

Atdheut, të cilët luftonin pareshtur për lirinë e pavarësinë e Atdheut,

Këtyre ngjarjeve të stuhishme patrioti e poeti i madh,De Rada, u bëri më vonë jehonë të gjerë në revistën "Fjamuri i Arbërit".

Duke dashur t'i bëjnë të njohur mbarë opinionit botëror rritjen e ndërgjegjes kobëtare, bashkimin e fuqishëm politik e luftara në shkallë kombëtare, vendosmërinë e popullit shqiptar për të luftuar pareshtur për liri e pavarësi kombëtare,De Rada, më 1883, botoi këngët popullore kushtuar ngjarjeve tëGjakovës.

Në to pasqyroheshin gjerësisht dhe plot vërtetësi historike këto ngjarje të stuhishme ,që çorientuan Fuqitë e Mëdha dhe Portën e Lartë.

Nëpërmes epikës hostorike ,De Rada i bëri të njohur opinionit botëror, se populli shqiptar , ndonëse i vogël dhe me pushtuesin osman në truall, pati guxim që të barabitej me një koalicion të tërë armiqsh, duke
hedhur poshtë me grykë të pushkës vendimet imperialiste grabitqare të Kongresit Berlinit .

Jehona e këtyre ngjarjeve si brenda ashtu edhe në arenë
botërore qe shumë e madhe Ato ngritën lart moralin popullit shqiptar dhe thelluan shumë diferencimin politik të forcave në radhët e lëvizjes kombëtare për mbrojtjen e tokave shqiptare dhe për bashkimin kombëtar në një shtet kombëtar autonom.Feudalët turkomanë po lëkundeshin.

Manifestimet antiosmane në Shqipëri , veçanarisht në krahinat e Shqipëris së Veriut e të
Verilindjes , shqetësuan për së tepërmi Stambollin. Ushtarët shqiptarë, që ishin mobilizuar me forcë, po dezertonin në masë.

Kudo nëpër Shqipëri kërkohej që në kushtet e reja kur Atdheut po i kërcënohej copëtimi,
Perandorisë Osmane të mos i pagueshin taksat dhe të mos i jepeshin ushtarë,por gjithçka të përdorej për mbrojtjen e tokave shqiptare nga kërcënimet e shovinitëve fqinjë. Kërkohej që detyën e ruajtjes së rendit publik e të qetësisë te merrte vetë Lidhja dhe të krijoheshin edhe gjykatat shqiptare me nëpunës vendës, të cilat të gjykonin sipas normave zakonore shqiptare.

Gjendja luftarake e krijuar në Shqipëri, e veçanërisht në Rrafsh të Dugagjinit e në Kosovë, alarmoi për së tepërmi qarqet shoviniste të shteteve fqinjë si dhe fuqitë imperialiste .Diplomacia e Fuqive të Mëdha të
Evropës ndoqi për së afërmi e plot shqetësim zhvillimin e tyre.
Përfaqësuesit konsullorë austro-hungarezë dhe rusë , francezë, anglezë etj nga Prizreni,
Shkodra etj u raportonin qeverive të veta se në Gjakovë pushteti është në dorën e shtresavemë te "ulëta" të popullit, çka i shtynte ata ta krahasonin
gjendjen e krijuar në atë trevë me Komunën e Parisit.).

Betejat e Gjakovës shënojnë fillimipërleshjeve të
armatosura me koalicionin e armiqve grabitqarë.Këto beteja ngritën më lart ndërgjegjen politike kombëtare të popullit tonë, zgjeruan e thelluan lëvizjen e fuqishme trevjeçare të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit në luftën thikë me thikë për tërësin tokësore dhe për bashkimin e popullit shqiptar në një shtet autonom kombëtar. Këto detyra themelore qysh në fillim u shrinë në një të vetme .

Mbledhja e gjerë e Lidhjes Shqiptare, që u themelua në
Prizren, në fillim të nëntorit 1878 miratoi memorandumin që i dërguan Portës së Lartë, ku në emër të popullit shqiptar kërkohej njohja e kombësisë shqiptare dhe edrejta e bashkimit të te gjithave viseve shqiptare në një
shtet te vetëm autonom,të qeverisur nga vetë shqiptarët.
Porta e Lartë, e trembur nga shpërthimi i kryengritjes së stuhishme, vrasjen e të deleguarit të saj,Mehmet Ali Pashës ,hëpërhë e la në heshtje dhe për të fitua kohë, i mbajti kryengritësit me premtime mashtruese.
Lidhja i kuptonte dredhitë tradicionale të Portës së Lartë, por ishte e mobilizuar për mbrojtjen e viseve të kërcënuara nga shovinistët fqinjë. Ushtima e këtyre nagjarjave në epikën historike të periudhës së Lidhjes Shqiptare zë një kapitull të veçantë.
Aty mbizotëron ideja për të mbrojtur me armë trojet shqiptare dhe për të fituar autonominë Këto na i thotë poeti anonim pa mëdyshje:

Na s'e lëshojmë Shqipërinë,
. . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . .
Na duem autonominë!)

matrialin e pregaditi per botim
Lulja e Gruds
Grudjanja