 |
|
|
| PAK TE DHENA PER KRAHINEN
E RUGOVES |
| | |
 |
|
|
|
|
|
|
PAK
TE DHENA PER KRAHINEN E RUGOVES
Rrugova rrafshnalta e Malëcisë sod mrenda kufijve
te Dardanisë shtrihet ne pjesen qendrore te Gadishullit Ballkanik.
Pozita e saj gjeografike, hidrografia, relievi, perberja gjeomorfologjike
dhe klima e bejne ate nje teresi e vecante gjeografike, botanike
e zoologjike. Gjithashtu, ajo ka edhe nje histori te pasur. Kosova,
si udhekryq i Perendimit dhe Lindjes shpeshhere u be skene e ngjarjeve
te bujshme historike: ate e rrihnin valet e ndikimit helen, romak,
sllav, turk dhe evropian. Mbi kete treve u gershetua dhe u shtresua
nje thesar i madh kulturash me traditen kulturore vendase, duke
bere qe trashegimia kulturore e ketij rajoni kulturor te jete e
pasur dhe e qendrueshme. Shume pushtues erdhen dhe kaluan kendej,
por ketu gjithmone qendruan iliro-dardanet, ashtu sikurse edhe pasardhesit
e tyre shqiptaret.
Rugova eshte nje krahine e vogel gjeografike dhe etnografike
e Kosoves. Eshte krahine malore qe perbehet nga Rugova e poshtme
dhe Rugova e siperme. Kjo krahine qe perfshine afer 200 km katrore
ka qene edhe me e madhe, por nje pjese e territorit te saj ka mbetur
nen Malin e Zi. Sipas studiesit te njohur te kesaj krahine prof.
dr Zymer Neziri, "Rugova e siperme kufizohet me katundet e
Plaves dhe Gucise, te Beranit e te Rozhajes, kurse Rugova e poshtme
kufizohet me Pejen dhe Rrafshine e Dukagjinit. Eshte zone e thelle
malore ne Bjeshket e Nemuna. I takon krahines se gjere te Kelmendit.
Aty, neper luginen e lumit Bistrica, kalon rruga per ne bregdetin
e Adriatikut. Andej kalonte edhe rruga e mocme Peje-Shkoder. Banoret
jane kelmendas. Ndahen ne pese vellazeri te medha: Lajc, Nikc, Muriq,
Vukel e Selce. Gjysma e popullsise jane Lajc. Ka edhe pak jo kelmendas,
qe jane pjesetare te fiseve Kastrat (Sh. i Vogel), Shale (Drelaj),
Shkrel (Shkrel) e Berishe (Stankaj). Ne tetembedhjete vendbanime
te tipit katund popullsia merret me blegtori dhe pylltari.
Katundet e Rugoves se Poshtme jane; Shtupeqi i vogel, me lagjet
e tipit katund Llas e Bellopace, Shtupeqi i Madh, Rieka e Allages
me lagjen e tipit katund Pecaj, Drelajt, Pepajt dhe Malajt me lagjen
e tipit katund Ujmire. Nderkaq, katundet e Rugoves se Siperme jane:
Kuqishta, Dugaiva, Haxhajt, Stankajt, Boget me lagjen e tipit katund
Dreshaj, Shkreli, Koshutani.
Sipas Z. Nezitit, Shtupeqi i Madh dhe Rieka e Allages me Pecaj
jane Nikc, kurse banoret e vendbanivete te tjera te Rugoves se Poshtme
jane Lajc. Ne Shtupeq te Vogel ka edhe Vukel e gjithashtu edhe pjesetare
te fisit Kastrat. Ndersa edhe ne Sthupeq te Madh dhe ne Rieke te
allages ka pjesetare te Lajcit. Nga katundet e Rugoves se Siperme
jane Vukel katundet Kuqishte dhe Boge me lagjen e tipit katund Dreshaj;
katundet Dugaive dhe Stankaj jane Lajc, katundet Haxhaj dhe Koshutan
jane Muriq, kurse katundi Shkrel u perket fiseve Shkrel dhe Kelmend.
Ne Koshutan eshte selia e Bajrakut te Koshutanit. Selia e Bajrakut
te Rugoves se postme gjendet ne Shtupeq te Vogel. Vecori te ketyre
vendbanimeve jane - e folmja rugovishtja, veshja, vallet dhe fondi
i eposit te lasht e heroik.
Studiuesi Zymer Neziri duke folur per fshatrat shtupeq i Madh
dhe Shtupeq i Vogel shpejgon se perpara keto dy fshatra quheshin
vetem Shtupeq dhe shpereh mendimin se me siguri keshtu nihej ky
vendbanim deri ne ripopullimin e Rugoves ne fillim te shek. XVIII.
Deshmite e deritashme, sipas Z. Nezirit, tregojne se ky katund
quhej keshtu edhe ne fund te shekullit XIII dhe se edhe pas tronditjeve
te medha politiko-ushtarake te Ballkanit, pas vitit 1389 Shtupeqi
mbetet i populluar. Defteri i regjistrimit te Sanxhakut te Shkodres
te vitit 1485 krahinen e Rugoves e rendit administrativisht ne Kazane
e Pejes. Sipas ketij defteri, Peja kishte tri kaza: PEJA; Altunilia
(zona Gjakove-Junik-tropoje) dhe Suhogerlla. Te dhenat per popullsine
e Rugoves mund ti gjeni ne librin e Dr.Lush Culaj ne faqen 207-209
dhe ne origjinal ne faqet 414-415.
Pas renies se shtetit mesjetar serb, kur feudalet vendas kthehen
ne faktore qe ndikojne ne jeten shoqerore, Rugova, eshte thene,
mendoj pa te drejte nga disa historiane, se bente pjese ne pronat
e familjes se Dukagjineve si kullote, andaj si e tille, sipas tyre
do te mbetej deri ne ardhjen e turqve ne keto treva. Nga mendimi
i tyre vecohet studiuesi Zymer Neziri, i cili e ka kundershtuar
disa here kete mendim dhe pohon se jeta ne Rugove ka nje vazhdimesi
shume te te hershme. Dokumentet osmane deshmojne se Sanxhaku i Dukagjinit
ishte themeluar me 1462, ndersa ne kuader te tij bente pjese edhe
Peja me rrethine, kuptohet edhe Rugova. Me vone, pas renies se Shkodres
nen sundimin turk me 1479, sipas studiesit Skender Rizaj, themelohet
Sanchaku i Shkodres, ne kuader te se cilit perfshihen edhe trevat
qe me pare ishin nen juridiksionin e Sanxhakut te Dukagjinit, Sipas
regjistrimit turk te ketij sanxhaku, ne vitin 1485 ne krahinen e
Rugoves ishte i banuar vetem katundi Shtupeq, i cili kishte 38 shtepi
qe ishin ne perberje te ziametit te Decanit. Numri i banoreve te
fshatit Shtupeq ishte gati sa nje e treta e qytetit te Pejes. Sanxhaku
i shkodres, ne kuadrin e te cilit bente pjese edhe khraina e Rugoves,
perfshinte khrainat e Shkodres. Podgorices, Bihorit, Pejes, Vushtrrise,
Prizreni, Prishtines, Novoberdes dhe Malit e Zi. Rugova, sipas pohimit
te Zymer Nezirit dhe siq deshmojne edhe dokumentet historike, ne
fillimte shekullit XVIII ripopullzohet pas reth 12 vjetesh sepse
ishte fisi i Kelmendit i shpallur i fajshem, ku deshton kryengritja
e madhe e vitit 1689. Saktesisht ajo ne fillim te vitit 1702 kishte
vetem disa shtepi dhe disa dhjetra banore. Kjo eshte deshmi nga
ipeshkvi i Tivarit Vincenc Zmajeviqi, sipas studiuesit gjerman dhe
albanologut Peter Bartl. Saktesisht , Vincenc Zmajeviqi, ne raportin
e ti per Misionin ne Peje, ku benin pjese vete qyteti i Pejes dhe
disa katunde te rrethines se saj, nder te cilat Lybeniqi, Strellci,
Prapaqani, Raushiqi, Barani i Madh, Barani i Vogel, Vranoci, Lipa,
Llabjani etj., ka edhe te dhena edhe per Rogoven, kurse ne paraqitjen
tabelare te dhenat per Rugoven jane keto: 8 shtepi me 50 pjesetare.
Krahina e Rugoves ka reliev shume te thyer malor, me shpate
gelqerore te thikta e gryka te thella e te ngushta erozive, midis
te cilave shquhet gryka strategjike e Rugoves, e njohur si histori
per betejat e shumta kunder pushtuesve te huaj, per te cilat edhe
ka hyre ne krijimtarine tone te pasur popullore. Ne Rugove, rreze
bjeshkeve te saj gjendet edhe katarakti i Drinit te Bardhe qe buron
ne katundin Radafc, 30 metra i larte. Rugova dalloeht per shpellat
e shumta karstike.
Nga aspekti etnografik krahina e Rugoves ka afri me Malesine,
ndersa menyra e jteses eshte percaktuar ne mase te madhe nga vete
natyra e ashper malore. Ne organizimin fisnon zbatohej kanuni i
Malesise, Ne ndertesa ishte i pergjitheshuar tipi i kulles, Burrat
perdornin tirqit ne koke mbanin qeleshen e leshte dhe gjithashtu
binte ne sy shalli i bardhe prej pelhure te holle, shume i gjate
dhe i gjere, qe mbeshtillej rreth kokes dhe nen mjeker. Te grate
bie ne sy veshja e bardhe me kemishe te gjate . Banoret e Rugoves
kane treadita te shquara te luftes per liri dhe pavaresi.
Per Lexuesit:
Jur. dipl. Drita Lulaj Berisha (Stankaj)
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Sylë
Mujaj
po ta dergoj nje poezi Rrugovse
Jaranesha ne Rugovë
Ah sa mirë po t`rrika vathi
Po te shtdrit pej shpati n`shpat
Zeber zezën ma shkumove
E mi prisht t`gjitha mètë
Kur ta sho mjelcën ne dorë
Shtatë palë ethe m`përthekojnë
Mètve t`kresë, veç m`ju qit tamel en borë
Voktë po lypin po m`tranojnë
Del ni herë, pa naze, deri te gardhi i juaj
Kjèka kjènë shkua me t`dasht kaherë
A po tie je e èmja po te dush kallxoj gjith kuj
G`jatma dorën epma besën për gjithë herë
Dig`jo khà, gutu po t` pres te dera
Tryshe z`banë u “lafsh n`zhir”
Kasavet mos ke për s`mira, erdhi vera
Tanë det plasin ju raft pika
Ni troh gjumë s´muj e bána
Nga sikleti i dashnisë
Q`je gujua çele gojën
Tash jem bashkë hiç mos ta tie
S`kjèka shkrua me u nda
A po tie a po dig`jo khà.
kur ishim bari në rugovë keshtu ju knojshim çikave
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Intervista e botuar me 21.12.08 ne gaz. Kosova sot?
PROFESOR ZYMER NEZIRI, STUDIUESI I PARË SHQIPTAR QË HAPI
KOLEKSIONIN E MADH TË EPIKËS GOJORE TË HARVARDIT
Intervistoi: Isa Statovci
Prof. Neziri, ju jeni ndër të vetmit studiues shqiptarë
që keni hyrë në Harvard, në koleksionin e epikës
gojore
Po, fatmirësisht, më 2002, mbërrita për herë
të parë në Harvard, por edhe fatkeqësisht, sepse
për shqiptarët është dashur të shkojnë
70 vjet për të kaluar Atllantikun, dhe për të
hyrë në koleksionin e madh të epikës gojore
të Harvardit. Atje kam pasur ndihmë të gjithanshme
nga prof. Dejvid Ellmer (David Elmer), me të cilin edhe tash
bashkëpunoj në projektin për këngët shqipe
të A. Llordit (Albert Lord), në emër të Institutit
Albanologjik. Ky koleksion është i njohur me emrin Koleksioni
i Millmen Perit (The Milman Parry Colection of Oral Literature).
Është koleksioni më i madh në botë i Ballkanit.
Ai është krijuar në vitet '30 të shekullit të
kaluar (1934-1935). Quhet, gabimisht, koleksion serbokroat, por
presim që ky gabim të mënjanohet nga përgjegjësit
e këtij universiteti, më të mirit në SHBA dhe
në botë. Aty kanë hise të madhe boshnjakët
dhe shqiptarët. Kjo hise e tyre është me
rëndësi të veçantë. Dy lahutarët
më të mirë të këtij koleksioni i takojnë
zonës së Sanxhakut të Pazarit, që më herët
ishte pjesë e Vilajetit të Kosovës. Në literaturë
janë të njohur me emrat Salih Uglanin dhe Avdo Megjedoviq,
e në të vërtetë ata janë Salih Uglla dhe
Avdullah Zeneli. Repertori i tyre epik ka vlera evropiane dhe botërore.
Për lexuesit është me rëndësi e dhëna
se në këtë koleksion të Harvardit, më 1967,
është mbrojtur një disertacion doktorate nga studiuesi
shqiptar i Universitetit të Teksasit në Ostin, Gjon Kolsti,
përkatësisht Gjon Koleci, i lindur në SHBA, me prejardhje
nga rrethi i Korçës.
Mund të na thoni se çfarë ka të rëndësishme
aty për shqiptarët, konkretisht për kulturën
tonë?
Koleksioni i Millmen Perit, që ruhet në Bibliotekën
e Uajdenerit në Harvard, me peshë etnokulturore botërore,
ka rëndësi të madhe për shqiptarët, sidomos
për kulturën e tyre, për vlerat e mëdha poetike
të këngëve epike të Eposit të Kreshnikëve,
por edhe për epikën historike, që nga cikli i Betejës
së Kosovës e deri në ciklin e këngëve të
Lidhjes së Prizrenit. Këto këngë janë të
incizuara, e kjo ndodh për herë të parë në
historinë e mbledhjes së epikës sonë, sidomos
të Eposit, të këtij lloji të këngëve
legjendare të kundërvënies ndaj ardhjes së sllavëve
të jugut në Iliri, nga gjysma e dytë e mijëvjeçarit
të parë dhe të fillimit të mijëvjeçarit
të dytë të kësaj epoke, afërsisht deri
te Beteja e Kosovës, më 1389. Ky koleksion ka rëndësi
edhe për historinë tonë, që ishte tragjike pas
vitit 1878 për Shqipërinë, për Vilajetin e saj
të Kosovës, e sidomos për dy
sanxhaqet e tij, Sanxhakun e Nishit, po edhe për Sanxhakun
e Pazarit. Tragjikja dëshmohet me tërë pamjen e shëmtuar
të sotme etnike. Dihet se sanxhaku i parë, Sanxhaku e
Nishit, u shpërla dhunshëm dhe me masakra mbi shqiptarët,
kurse i dyti, Sanxhaku i Pazarit, tash, pas 130 vjetësh, po
shuhet përfundimisht, fillimisht nga dyndjet ne Turqi dhe nga
boshnajkizimi vijues i pasardhësve të lahutarëve
Salih Uglla dhe Avdullah Zeneli. Kjo do të thotë mjëkohësisht
se në këto vise të Kosovës po vdes edhe lahuta
dhe bashkë me të edhe epika shqiptare, dikur aq e fuqishme
dhe ndër më të mirat në Ballkan. Vala e boshnjakizimit
po përfundon edhe në Rozhajë me rrethinë, kurse
në krahinën e Plavës e të Gucisë flet shqip
vetëm një e katërta e popullsisë.
Cila është e veçanta e Koleksionit të Millmen
Perit?
Aty, në kuadër të Koleksionit të Millmen Perit,
përveç këngëve shqipe, ruhet edhe koleksioni
i veçantë i këngëve shqipe i Allbert Llordit,
i mbledhur më 1937, dy vjet pas vdekjes se M. Perit. Ka rreth
20 mijë vargje të Eposit të Kreshnikëve. Është
koleksioni më i madh i këtij lloji në botë i
mbledhur nga një i huaj. Ka edhe rreth dy mijë vargje
epike historike. Saktësisht, më 1937, A. Llord vjen në
Shqipërinë e Veriut. Punoi me lahutarë të shumicës
së zonave tona epike. Për fat, aty përfaqësohen
edhe tri zona të mëdha epike, që u pushtuan më
1912: Plava e Gucia, Rugova dhe Rrafshi i Dukagjinit. Ali Meta i
Isniqit, Rizë Zymeri i Koshutanit dhe Adem Brahimi i Vuthajve,
janë ndër lahutarët më të dalluar të
këtij koleksioni të Allbert Llordit. Ata ishin lahutarë
të ikur andej kufirit nga pushteti jugosllav. Ky koleksion,
me vargje të përzgjedhura edhe të përkthyera
edhe anglisht, po përgatitet
për botim në Harvard.
Sa është e njohur epika jonë heroike në caqet
shkencore botërore?
Epika heroike e shqiptarëve është e njohur që
dy shekuj për opinionin shkencor, që nga Ballkani e Evropa
Perëndimore e deri në Amerikë. Eposi i Kreshnikëve,
siç dihet, filloi shumë vonë të mblidhet,
atëherë kur të tjerët e kishin përfunduar
punën, madhje deri në Finlandë. Këtu ende nuk
ka përfunduar, sepse ai ende bën jetë aktive në
disa zona epike të Shqipërisë së Veriut. Nga
të merituarit e jashtëm, duhet përmendur emrin e
albanologut të madh austriak Maksimilian Lamberc (Maximilian
Lambertz), që me Epsin e Kreshnikëve u mor mbi një
gjysmë shekulli. Tash edhe studiuesi Robert Elsie, emër
i njohur në albanologji, ka merita të mëdha për
popullarizimin e Eposit të Kreshnikëve në qarqet
shkencore botërore. Ai ka merita të veçanta sidomos
për antologjinë e këtij lloji të këngëve
shqiptare, të përkthyer anglisht dhe të botuar shqip
e anglisht. Kjo është antologjia më plotë e
botuar deri më
sot. Ajo mund të shërbejë si model edhe për
përkthime në gjuhë të tjera, në të
cilat Eposi është përfaqësuar pjesërisht
gjatë shekullit të kaluar.
Çka mund të thoni pas deklarimeve befasuese të
Robert Elsit për epikën boshnjake, serbe dhe shqiptare?
Fillimisht dua të them se epika e shqiptarëve është
vazhdimësi e një epike paraardhëse, që nga periudha
ilire. Ilirët kanë pasur jetë epike, pra ata kanë
pasur edhe valle epike. Ilirët edhe fëmijëve u vinin
emra epikë, siç thotë prof. Katiçiq. Pra,
ata edhe këngë epike kanë pasur për trimat që
e donin tokën, që flijoheshin për atë tokë
dhe që fitonin famë e nam nga ai flijim. Dihet se deri
më sot nuk kemi gjetur këngë të tilla, por dëshmi
të mjaftueshme ka për një supozim të tillë.
Prandaj, mund të thuhet se këtu ka ekzistuar kënga
epike edhe para ardhjes së sllavëve në Iliri. Po
ashtu, deri më sot, nuk është dëshmuar se ardhësit
kanë sjellë këtu këngë epike. Përkundrazi,
shtresësimet epike ilire janë të pranishme në
epikën e tyre në Ballkan. Eposi i Kreshnikëve është
hallkë vazhdimësie e kësaj epike. Shkolla serbe dhe
shkolla shqipe, tashme dihet, per Eposin e Kreshnikëve nuk
pajtohen. Po ashtu dihet se shkolla serbe, pa fare të drejtë,
e konteston Eposin e Kreshnikëve në dy pika: moshën
e tij dhe origjinalitetin. Këto dy shkolla janë në
luftë dhe kjo luftë vazhdon. Është ndër
luftërat më të gjata në fushën e etnokulturës,
sado që të tilla ka edhe gjetiu te popujt evropianë.
Edhe ky kontestim është në vazhdën e planeve
kundërshqiptare të Garashaninit, të Çubrilloviqit
dhe të Akademisë Serbe. Fatkeqësisht, disa dijetarë
nga Franca, Gjermania etj. ia kanë dhënë krahun shkollës
serbe, nga gjysma e dytë të shekullit XIX deri në
gjysmën e parë të shekullit XX, kur shkolla shqiptare
bëhet e zonja e vetes dhe e mbron shkecërisht këtë
vlerë jashtëzakonisht të madhe poetike, që është
ndër perlat e poezisë gojore botërore. Asaj i bëhen
krah edhe diijetarë të formatit të madh, siç
ishte Maksimilian Lambertzi. Dija botërore duhet ta pranojë
pa dilema moshën paraosmane
të Eposit të Kreshnikëve, ku fatkeqësisht ka
ende dilema studiuesi Robert Elsie, e pastaj bie poshtë, vetëvetiu,
çështja e diskutueshme e origjinalitetit të tij.
Si një epikolog me përvojë që keni ndjekur këtë
gjini jo vetëm nga kabinetet por edhe nga terreni sa ka bazë
shkencore ky pohim i Elsit?
Fillimisht dua të them se dija shqiptare tashme e ka tejkaluar
çështjen e moshës së Eposit të Kreshnikëve,
si problem të cilin e shkaktoi qëllimisht shkolla serbe
dhe ndihmësit e saj të jashtëm, ndonëse ai është
problemi më i rëndësishëm. Tashmë e kanë
të qartë edhe studentët tanë të kësaj
lënde, disa qindra sish në Prishtinë, po edhe nxënësit
e shkollave të mesme se nuk qëndron shekulli XVII si kohë
për moshën e Eposit. Dija shqiptare e refuzon kategorikisht
këtë konstatim kundërshkencor, sepse në atë
shekull nuk kishte konflikt shqiptar-serb. Përkundrazi, në
shekullin XVII kishte përpjekje per miqësi ndërmjet
këtyre dy popujve. Është e njohur historikisht përpjekja
e Pjetër Budit ne vitet '10 e '20 të atij shekulli. Madje
edhe vdekja e tij e dhunshme nga osmanët lidhet me ato përpjekje
të tij. Edhe Pjetër Bogdani i vazhdoi dhe i realizoi ato
nisma. Dëshmi është kryengritja e
përbashkët e vitit 1689. Pra, nëse nuk ka pasur konflikt
në shek. XVII, si bën t'i referohemi historikisht këtij
shekulli, të cilin duhet ta pranojë pa kurrfarë dileme,
për të mirën e dijes botërore për epikologjinë,
edhe miku i madh i shqiptarëve, Robert Elsie, për të
cilin kam respekt të veçantë për kontributin
e tij të çmuar në albanologji. Konflikti shqiptar-serb,
që kishte filluar në gjysmën e dytë të
mijëvjeçarit të parë dhe që kishte përfunduar
pak para vitit 1389, ose para Betejës së Kosovës,
shënon një periudhë pushimi prej pesë shekujsh.
Pra, kishte konflikt vetëm pas pesë shekujsh, në
kohën e Rilindjes Kombëtare, dhe ky konflikt vazhdoi deri
në luftën e fundit të vitit 1997. Dua të shtoj
se edhe në shekullin XVII vazhdonte jetën e vet Eposi,
si lloj i epikës sonë legjendare dhe se deri atëherë
ndër shqiptarë ishin krijuar tri cikle të epikës
historike: cikli i Betejës së
Kosovës (XIV), cikli i Skënderbeut (XV) dhe cikli i këngëve
të shekullit XVI. Pra, është anakronike të flitet
për krijimin e epikës legjendare në shekullin XVII,
në kundërshtim me të gjitha ligjësitë e
folkloristikës, derisa ajo ishte krijuar para pushtimit osman,
pra para se të fillonin të krijoheshin ciklet epike historike.
Fatkeqësisht, këto probleme e qesin këtu në
plan të dytë poetikën e e Eposit dhe vlerat e tij
letrare të shkallës botërore.
Në korrik të këtij viti keni marrë pjesë
në konferencë ndërkombëtare për folklorin
ballkanik të mbajtur në Tuzull të Bosnjës. Sa
është e rëndësishme pjesëmarrja e studiuesve
tanë në konferenca të tilla?
Konferenca shkencore ndërkombëtare për Koleksionin
e M. Perit u mbajt në Universitetin e Tuzllës, në
bashkëpunim me Universitetin e Harvardit. U lexuan dyzet kumtesa
nga studiues të Bosnjës e të Ballkanit, të Evropës,
të Azisë dhe të Amerikës. Madje, një e
katërta e tyre qenë nga SHBA, emra eminentë, Dejvid
Ellmer, Aida Vidan etj. Kumtesa ime për lahutarët e A.
Llordit nga Shqipëria e Veriut është pritur mirë.
Natyrisht, pjesëmarrjet tona në tubime të këtilla
shkencore kanë shumë rëndësi, ndonëse,
për çudi, ftesat nuk janë të shpeshta. Po
edhe kur i marrim, këtu shpesh trajtohen si çështje
personale, prandaj edhe bëhen ngarkesë e buxhetit familjar.
Sivjet keni mbatur një ligjëratë edhe në Universitetin
e Vjenës për Eposin dhe atje keni prezentuar edhe lahutarin
Isë Elezi.
Po, në qershor mbajta një ligjëratë në
Universitetin e Vjenës, për Eposin e Kreshnikëve,
në bazë të ftesë që mora në vjeshtë
2007, nga prof. Eichner dhe lektorja Ina Arapi. Paraprakisht këtë
ligjëratë e mbajta në Qendrën Lalish. Për
studentët dhe profesorët e pranishëm ishte atraktive
edhe paraqitja e lahutarit Isë Elezi, në pjesën e
dytë të ligjëratës, me lahutë, i veshur
kombëtarisht. Ai këndoi shqip me lahutë një
fragment kënge të kreshnikëve, të përkthyer
në gjermanisht nga prof. Eichner. Në Vjenë dëshmuam
se Eposi ynë jeton dhe si tillë është ndër
të fundit në Evropë, që bën jetë aktive
dhe duhet të konsiderohet një ndër vlerat e mëdha
të trashëgimisë së njerëzimit dhe duhet
të merret në mbrojtje nga UNESCO.
Per Lexuesit:
Jur. dipl. Drita Lulaj Berisha (Stankaj)
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
RUGOVASI KER SADRIA
I NIKEDEDAJVE TE LAJCIT
Kumtese ne perurimin e nonografise se prof.dr. Lush Culajt Ker
Sadria-jeta dhe veprimtaria atdhetare, botim i Institutitt Albanologjik
te Prishtines, Prishtine, 2007 me 6.6.2008 ne Institutin Abanologjik
te Prishtines
ne fillim te recensionit tim perurues, me titull "Rugovasi
Ker Sadria i Nikededajve te Lajcit", ju pershendes juve dhe
autorin e monografise studiusin prof .dr. Lush Culaj.
Nuk eshte lehte te flasesh per njeriun qe ne historine me te
re te shqiptareve hyri me emrin Keri i Sadri Bardhit, prandaj dua
te them qe ne fillim se autori i kesaj monografie, historiani i
kohes me te re i Institutit Albanologjik te Prishtines dhe njeri
nder mete miret e kesaj periudhe ner ne , dr. Lush Culaj, keshilltar
shkencor, ka pasur pune te mundimshme. Mirepo, eshte nder i vecante
per Rogoven dhe per te gjitha viset shqiptare kur shkruhet nje monografi
si kjo per jeten dhe vepren e Ker Sadrise, keshtu qe edhe autori
prof. dr. Lush Culaj ka pse te krenoht me punen e kryer me shume
perkushtim.
Per kete studiues te cmuar dua te them po ashtu se ne kete monografi
te tij per atdhetarin e kryengritesin Ker Sadria eshte perballuar
me historine me te re te krahines se Rugoves, dhe jo vetem me ngjarjet
e saj ndermjet dy lufterave boterore, por edhe me ato te treqind
vjeteve te fundit te saj, qe nga kryengritja e madhe ballkanike
kunder osmane e Rugoves, e Kelemendit dhe e viseve te tjera, me
1689, ku mori pjese edhe stergjyshi i Ker Sadrise, Nike Deda.
Autori ka pasur edhe perparesi, sepse tashme kishte krijuar
pervoje te cmuar me punen ne monografine per Komitetin Mbrojtja
Kombetare e Kosoves, me seli ne Shkoder, ku Ker Sadria ishte anetar
i tij. Merite e vecante e tij eshte se ai me kete monografi po ia
kthen historise sone me te re Kerin e Sadri Bardhit me tere madheshtine
e tij te sakrifices kunder roberise ndermjet dy lufterave boterore.
Zonja e zoterinj, eshte e natyrshme qe te thuhet se vellazeria
Nikededaj e Lajcit krenohen me pjesetarin e vet, Kerin e Sadri Bardhit,
ashtu sic krenohet me te edhe barku i tij, Stanknikaj. Me kete trim,
luftetar dhe strateg te permendur kunder Serbise dhe Malit te Zi
krenohet edhe e tere krahina e Rogoves, ashtu sic krenohet me te
Peja me rrethine dhe e tere Kosova.
Dera e Staknikajve, edhe para Ker Sadrise kishte krijuar emer te
madh ne Rugove dhe perrreth saj, po edhe me gjere, me vepren e trimit,
luftetarit e strategut shume te njohur Cele Shabani, njerit nga
komandantet kryesore te Lidhjes Shqiptare te Prizrenit ne mbrojtjen
e Plaves e te Gugise kunder vendimeve te Kongresit te Berlinit.
Pervec heroit te kombit Cele Shabani dhe atdhetarit te njohur Sadri
Bardhi, te permendur nga dera e Staknikajve kane qene edhe dy djemte
e komandantit Cele Shabani, Sokol Cela e Haxhi Cela, per te cilet
jep vleresime te larta edhe autori Lush Culaj.
Nderi , burreria, guximi dhe veprimtaria atdhetare u kane takuar
edhe vellezerive te tjera te medha te fisit te Kelmendit ne Rugove.
Pra , burra te njohur kane dale jo vetem nga Lajci, po edhe nga
Muriqi, Nikci, Vukli e Selca, si dhe nga pjesetaret pakice te fiseve
te tjera Shkrel, Shale, Kastrat etj. Ata u shquan , sic thote edhe
autori, sidomos ne kohen e Lidhjes Shqiptare te Prizrenit, e qe
jane perjetesuar edhe ne epiken tone popullore dhe qe kendohen edhe
sot. Jane te njohur ne histori dera e Gjekajve te Koshutanit (Salih
Jaha, Kadri Bajri, Zhuj Selmani, Hysen Bajri). Te shquar pati burra
edhe nga dera e Rexhajve te Shkrelit (Avdi Smajli, Isuf Smajli,
Adem Isufi, Rexhe Avdia, Hajdar Feku). Jane mbi dyzet burra te permendur
rugovas te kesaj periudhe te Rilindjes Kombetare, qe ne vargun e
kenges epike u perjetesuan ne shkallen e heronjve epike: brezi i
Bal Alise (Haxhiaj), i Halil Turkut (Kuqishte e i Tafil Ahmetit
(Drelaj).
Keri i Sadri Bardhit hyri ne historine me te re shqiptare me
tere madheshtine e nje veprimtari te ceshjtes se atdheut, te pushtuar
nga Serbia e Mali i Zi. Ai kishte parasysh edhe detyren e vazhdimesise
se nje tradite familjare te permendur, te kohes se Sadri Bardhit,
babait te tij, thote autori. Sic dihet, i thone me shpesh Keri i
Sadri Bardhit, ashtu si e mban titullin edhe kjo monografi, sepse
i ati kishte bere emer te njohur si njeri nder bashkepunetoret e
afert te Haxhi Zekes ne Rugove.
Me ker Sadrine, atdhetar i shquar dhe udheheqes i njohur i luftes
clirimtare, jane krenuar edhe pjesetaeret e brezit te tij te levizjes
se rezistences kombetare ne Rugove, ndermjet dy lufterave boterore,
sidomos Jashar Haxha (Drelaj) dhe Salih Rama (Boge); brezi i Luftes
se Dyte Boterore - ai i Zhuk Haxhise dhe i Rize Ymerit; pjesetaret
e NDSH-se t brezit politik te Syle Mehmetiti; dy brezat e demonstratave
kunderjugosllave - brezi 68 i Isa Demajt dhe brezi 81 Ali Lajcit
si dhe brezi i 1997-1999 i Selman e Besnik Lajcit bashke me luftetaret
e Ushtrise Clirimtare te Kosoves ne Rugove dhe ne viset e tjera.
Me Kerin e Sadri Bardhit jane krenuar edhe poete, artiste popullore
, avokate dhe intelektuale te njohur nga Nikededajt: Esat Mekuli,
Qos Alia, Hasan Mekuli, Mete Rrustemi , Bajram Kelmendi etj. Me
kerin e Sadri Bardhit eshte krenuar edhe poeti i madh kombetar,
Azem Shkreli, e me te krenohen sot edhe shkrimtaret e permendur
Ramiz Kelmendi e Qerim Ujkani, qe te dy po ashtu Nikededaj, profesoret
uiversitare-brezi i Sali Kelmendi, Muje Rugoves, Aktorit Cun Lajci
dhe brezi i tij, sic krenohen edhe Adem Shkreli , Immer Shkreli
dhe shume veprimtare te ceshjes se atdheut , Intelektuale letrare
, artiste e te tjere te brezave me te rinje.
Autori Lush Culaj, perveq hulumtimeve arkivore dhe hulumtimeve ne
terren, ka shfrytezuar edhe rezultatet e autoreve qe kane shkruar
artikuj e studime per Rugoven, pergjithesisht, po edhe per Kelmendin,
dhe ne vecanti per periudhen qe i perket jetes dhe vepres se Ker
Sadrise.
Nese shtrohet pyetja se a mbulohet e tere historia e Rugoves
ndermjet dy lufterave boterore me kete monografi,pergjigja eshte
, natyrisht, jo. Keshtu thote edhe autori sepse me kete projekt
nuk eshte pretenduar te shkruhet nje histori e tille gjitheperfshirese
e kesaj krahine te njohur te Kelmendit, Prandaj nese lexuesit te
nderuar i shkon mendja te thote se ne kete monografi mungon paraqitja
me e gjere e kesaj ose asaj ceshtjeje , ne i themi se me nje projekt
tjeter per kryekacakun tjeter te Rugoves, Sali Ramen, do te plotesohej
kjo periudhe kohore, afersisht, por , jo edhe teresisht, sepse mbetet
e hapur dera edhe per studime te vecanta brenda viteve 1912-1941,
sic ishin: Pushtimi i Rugoves me 1912; Nderrimi i fese ne Rugove
nga Mali i Zi; Rugova gjate pushtimit austriak; Ripushtimi i Rugobes
me 1918; Kryengritja e Rugoves me 1919; Masakra te Hani i Isufit;
Shperngulja e Rugoves 1919-1923; Qendresa heroike e Jashar Haxhes;
Rugova gjate sundimit jugosllav ne vitet 30 etj. Te gjitha keto
ngjarje autori i ka shqyrtuar, ne kuader te kesaj monografie, por
qe mund te behen objek studimi i vecante nga studiuesit tane.
Pa u njohur e vecanta , thone nuk mund te shkruhet e pergjithshmja.
Keshtu kane vepruar edhe te tjeret qe historine e vet e kane paraqitur
ne dhjetera vellime, Prandaj edhe kjo monografi e studiuesit Lush
Culaj eshte kontribut per projektin e madh te historise se re te
shqiptareve, qe do te shkruhet. Pra , ka aq shume pune , sa te dy
qeverite tona, ne Tirane e ne Prishtine, duhet te krijojne mundesi
me te madhe per zhvillimin e kesaj pjese shume te rendesishme te
albanologjise. Uroj qe historianet ti shtojne kto ceshtje dhe ti
shndrisin sa me mire. Po vepruam keshtu, edhe me krahinat e tjera
te Kosoves dhe te gjitha viseve shqiptare, atehere mund te shkruhet
historia e njemendet e popullit shqiptar.
Ne fund, po shtoj se perurimet e ketilla me te drejte quhen edhe
dasma te librit, ado qe mund te thuhet se nuk ka as veper te persosur,
dhe dua tju them me bindje te plote se auroti Lush Culaj ka synuar
persosmerine me te gjitha forcat e veta intelektuale e profesionale
per te shndrritur nje pjese e vogel te historise sone.
Ka edhe nje gje qe duhet te thuhet: kjo monografi nuk do te
ishte sot po te mos i qendronte autorit prane familja e Kerit te
Sadri Bardhit. Do te vecoja, pa te keq natyrisht, por jo edhe sa
per lavd, Ker Sadrine e Ri. E di se e meriton lavdin, por ai me
ka thene se po e kryen nje borxh familjar ndaj njeriut qe i nderoi
paraardhesit e pasardhesit me vepren e vet madhore per atdheun.
Une i besova po-se se tij te fillimit, para kater vjetesh, e tash
po gezohem bashke me ju se ky projekt u krye me sukses tha auroti
i kumteses Zymer Neziri.
Per Lexuesit:
Jur. dipl. Drita Lulaj Berisha (Stankaj)
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
 |
|
