MARTESA

Martesa është ngjarja me e shënuar në jetën e njeriut. Edhe në krahinën Vuthaj martesa bëhej sipas dokeve tradicionale shqiptare, por njëkohësisht, duke ruajtur e respektuar edhe ve9oritë lokale, vuthjane.
Me anë te martesës krijohet familja, gjëja me e shejtë, e bekuar nga Perëndia si fidanishte e ripërtëritjes njerëzore. Prandaj ndaj këtij akti madhor, në trevën vuthjane është mbajtur e mbahet qëndrim i ndershëm e serioz, duke zbatuar e respektuar normat morale te mirësjelljes, padyshim në përputhje me periudhat kohore, në te gjitha fazat e zhvillimit.
Një nga vecoritë thelbësore te martesës në këtë trevë ka qënë se ajo ( martesa) brenda fisit vuthjane, ka qënë e ndaluar. Pasardhësit e Gjonit, Nrelës, Pretashit, e Gogit, pra banorët që kanë banuar në trevën vuthjane dhe e kanë quajtur veten vuthjane nuk kanë pasë te drejtë te martonen me vajzë vuthjane, madje edhe në rastet që te parët e tyre janë larguar qoftë edhe para shekujsh nga vendbanimi i tyre i lashtë. Kështu vuthjanët, banorët e fshatrave Gjonbalaj, Qosaj, Katun i Epërm, Cerem, Valbonë, Kukaj, Hakaj, Zabel e Nik?, si dhe te vendbanimeve te tjera vuthjane nuk kanë mundur te krijojnë lidhje martesore midis tyre. Një veprim i tillë, në te kaluarën ka qënë i ndaluar, i dënueshëm nga normat e moralit te kohës, i turpshëm, mbasi vuthjanët e konsideronin njëri-tjetrin vëlla. Deri në vitin 1950 mbahen mend vetëm 4-5 martesa brenda fshatrave vuthjane. Te gjitha ato janë dënuar nga opinioni i kohës, madje ndonjëra prej tyre ka patur dhe pasoja tragjike. Por këto norma i përkasin vetëm te se kaluarës.
Pas viüt 1913, kur Krahina Vuthaj, pa Cerem e Valbonë, se bashku me Gucin e Plavën padrejtësisht u shkëputën nga trungu kombëtar shqiptare, nga mëmëdheu dhe ju aneksuan Malit te Zi, problemi i martesës në këtë trevë ngushtohet, madje vështirësohet shumë per arsye se, përbërja e popullatës në Guci dhe Plavë është tepër heterogjene. Këtu banojnë shqiptare te besimit mysliman e katolik, e sikurse dihet, feja e ndalonte martesën midis tyre, mysliman serbishtfolës, me prejardhje në shumicën e tyre shqiptare, ndërsa në raste te ve$anta edhe sllave, malazias. Martesa me malaziasit ka qënë krejtësisht e përjashtuar. Po ashtu te moshuarit thonin se boshnjakja " ta bjen me shpi gjuhën e shkjaut",
prandaj edhe kjo martesë ishte si te thuash e ndaluar. Pra, shumë pengesa. Në rrethanat e atëherëshme martesa, lidhja e krushqive me krahina te largëta ka qenë pak e vështirë, por edhe në krahina te largëta mund te takonin në pengesa per lidhje krushqie. Te tilla kanë qenë ndalirni i lidhjeve martesore në vëllamëri dhe kumbari.
Ndalesa e martesës brenda fisit është fïksuar edhe në vargjet e epikës legjendare:

Kah kam vlla e kah kam motër,
Deksha para n 'u martofshaf
Se gjith gratë e krahinës kujanë,
Se gjtth vashat e Judbines kujanë,
Bash si motra çi po m 'duken.

Pra ndalesat kryesore kanë qenë dy: Lisi i gjakut - baba dhe lisi i tamlit - nana.
Në lidhje me këio ndalesa janë shprehur edhe Bici e Bardhi, te cilët kanë qenë kundër martesës në fis. Duke mos u martuar në vëllazëri e fis, thonin ata, ruhet familja e farefisnia.
Në krahinën Vuthaj ka predominuar martesa një burrë një grua, monogamia, por ka pasur edhe raste te nalla te martesës te një burri me dy ose me shumë gra njëkohësisht, poligamia. Në lidhje me poligaminë ka te dhëna që dëshmojnë se "shqiptari e qet mas shpine dashunin e t'madhil Zot per me pas djem"!. Prandaj rastet e poligamisë kanë ekzistuar edhe ndër te krishterë. Gjecovi pennend shumë raste te poligamisë se kufizuar, sikurse i quan ai, e g'ka nënkupton martesën e burrit me një grua te dytë per te pasur fëmijë. Kuptohet, se pas pranimit te fesë islame, një kufizim i tille hiqet dhe sipas këtij besimi konsiderohej di^ka normale.
Në trevën vuthjane po ashtu ka ekzistuar edhe një zakon shumë i keq, martesa me gruan e vëllait te vdekur ose me te motrën e gruas se vdekur. Kjo dukuri ka qenë prezente edhe në krahinat e tjera, por pavarësisht nga kjo, ka qenë e shëmtuar. Martesa te tilla janë justiflkuar në mënyra te ndryshme, si per hir te ruajtjes dhe rritjes se fémijëve, te ruajtjes se lidhjeve te mira miqësore. Por as njera, as tjetra, nuk kanë qenë dhe nuk janë bindëse. Ka mundësi që ky veprim te jetë kryer me shumë me qëllim që te evitohen shpenzimet e shumta që duheshin bërë per martesë.

Treva vuthjane është zone fshatare, prandaj edhe familja është f shatare, Megjithatë, duhet theksuar, se zhvillimi dhe emancipimi, mënyra e jetesës ndryshojnë shumë nga njeri fshat në tjetrin. Per t'u theksuar në ve^anti janë përpjekjet e banorëve te Katunit Epërm, Gjonbalajve e Qosajve, gjatë disa dekadave te fundit per shkollimin e te rinjve. Dhe duhet thënë se rezultatet kanë qenë jashtëzakonisht te mira. Shumë te rinj te kësaj treve sot mbajnë tituj te lartë shkencorë, madje ka prej tyre intelektual te rangut kombëtar. Kuptohet se njerëzit e shkolluar, madje larg familjes dhe vendbanimit, krijojnë lidhje martesore te reja në bazë njohjeje e dashurije. Kështu, krijohen familje te reja, me mentalitet dhe mënyrë jetese krejt te ndryshme nga ajo që kanë pasur paraardhësit e tyre në vendlindje.
Lidhjet martesore në te kaluarën janë bërë:
" Me shkuesi, me pëlqimin e prindërve te djalit e te vajzës, pa i pyetur
këta fare. Në këtë mënyrë janë bërë shumica e martesave në këtë trevë
dhe duhet theksuar se per një vendim te tillë vendimtare ka qenë fjala e
burrave.
" Ikja e nuses. Djali dhe vajza binin dakord, e donin njeri- tjetrin, por
te tjerët nuk donin t'i lejonin, sidomos në raste te tilla, pengesë bëheshin
prindërit e vajzës. Por, në raste te tilla te vecanta nuk përjashtohet as
mundësija e simulimeve per qëndrime te tilla, per t'u justifikuar para te
tjerëve, sidomos kur vajza ishte e fejuar.
" Martesa me rrëmbim. Rrëmbej, dmth marr me dhunë digka ose
dikë dhe e ?oj tutje, e grabit. Sidoqoftë kjo terminologji përdoret edhe
per martesën, e rrëmbyen gruan. Në trevën vuthjane nuk kam takuar në
asnjë raste te tillë, te rrëmbimit me dhunë te vajzës. Një veprim i tillë do
te ishte me pasoja te rënda. Rrëmbimin ( marrjen me dhunë te nuses) e
ka ndaluar edhe kanuni i Lekë Dukagjinit;" grueja a vajza e grabitur,
asht e jashtëzakonshme kah feja e kanuni".
Tjetër gjë është ikja e vajzës me pëlqimin e te dyve (djalit e vajzës), madje edhe me miratimin e te tjerëve per te evituar shpenzimet që duheshin bërë, tjetër gjë është edhe rasti kur vajza refuzon djalin që i kanë rekomanduar prindërit, ose kur vajza nuk pranon martesën me djalin që duan ata, sepse në këto raste "ikja" e vajzës bëhet me pëlqimin e te dyve, te djalit e te vajzës, prandaj nuk ka rrëmbim me dhunë. Ikja e vajzës ka qenë fenomen shumë i përhapur tek boshnjakët, pothuajse krej! i zakonshëm. Ata nuk mbanin inate, por pajtoheshin pa asnjë prob-lem. Ndërsa lek ne zgjidhja e një problemi te tillë ka qenë shumë e ndërlikuar, sidomos në rasl se vajza ka qenë e fejuar me një tjeter.
Veperime te tilla, per kohën per te cilën po flasim, kanë qenë te-kuptueshme, mbasi dihet se normat kanunore ligjesonin detyrën dhe te drejtën e prindërve ( sidomos te babës) me mendue per manesën e fëmijëve, madje me vendosë ala vete pavarësisht nga dëshira e atyre që do lë martoheshin. Dhe dihet se $do veprim që lejohej nga kanuni në alë kohë ishte i moralshëm.
Martesa ka disa faza né'për te cilat realizohet si përzgjedhja e vajzës e mikut, shkuesi ( shkuesija), fejesa, dasma. Por janë edhe pas dasme dy veprime që lidhen drejtpërsëdrejti me dasmën, prandaj do te flasim per te gjitha momentet që kanë te bëjnë me martesën që nga fillimi den në fund.

PERZGJEDHJA.

Kur djali bëhej per t'u martuar, megjilhëse nuk ka patur moshë të përcaktuar per martesë mbasi per. t'u fejuar mund te fejoheshin në $farëdo moshe, prandaj është me mire te thuhet kur prindë'rit e djalit vendosnin per ta fejuar atë vepronin pothuajse te gjithë te interesuaril në te njejtën rnënyrë. Secili kërkonte "me marre nji nuse te mire per djalin, me marre nji nuse prej nji dere te mire, prej nji dere te sojshme, prej nji oxhaku té' nigjuem. prej nji shpie n'za per trimni, besë e burrni se qe besa e Zotit si t'jet miku njashtu kan me t'le edhe ty ihmija në shpi". Prandaj themi se momenti i pare ka qenë dhe normalisht, duhej te ishte i lillë, zgjedhja e mikut, e derës se mire dhe e vajzës.

SHKUESI.

Mbasi prindërit e djalit kanë marre një vendim te tillë. pra kanë vendosur per "deren ?i duen me msy dhe per vajzën ?i duen me lyp", kërkojnë shkuesin, i cili domosdo duhel te jetë "burr i mire e n'za". Pra, veprojnë veiëm prindërit e palëve dhe ndërmjetësi (shkuesi) "pa dvet zemral e djalit e te vajzës, kur asht fjala per martesë, madje me vendosë ata vete pavarësisht nëse vajza e djali duen apo s'duen, se vullneti e dëshira e babës nuk mund lë kundërshtohen, sepse nji gja e tillë do t'ishte nji krim, ?i vajza e nershme kurrë nuk e ban".
Eshtë e vërtetë se në lë kaluarën, në fazen e përzgjedhjes, rol te madh kanë luajtur edhe bijat e martuara, si per djalin ashtu edhe pè'r vajzën, duke rekomanduar njerin apo tjetrin, si njohëse ie' mira te mjedisit ku kanë jetuar.
Shkuesi i ndershëm që ka pranuar "me shkue me lyp vajzën e filanit a te fistekut", në fillim "prek" larg e larg "me ja ble menjen babës e nanës se vajzës". Kur mendon se ka ardhe koha, shkuesi gjen rastin e volitshëm, zakonisht diten e pazarit, kur palet takohen në te njejtin pazar, dhe bisedon me babën e vajzës. Bisedohet përzemërsisht në përgjithësi dhe shkuesi me takt e përqëndron bisedën rreth fejesës se vajzës. Kjo bëhet mbasi "te dy i kan ble menen njanitjetrit". Shkuesi i trasmeton porosinë që ka marre nga prindërit e djalit per te kërkuar vajzën e tij, duke i thënë fjalët'me te mira per shtëpinë, familjen e djalin. Baba i vajzës (në mungesë te tij, një i afërm tjetër i vajzës) e falenderon shkuesin, duke i thënë: "Pasi faqen e bardhë ti dhe ai £i te ka 9ue e $i kini menue m'u ba mik me mue, por un pa e menue pak kët punë e pa dvet robt e shpis, nuk muj me ta dhan fjalen e, n'kjoft shkrue m'u miqsue, qe besa e zotit, smuj e nal kush". Me kaq biseda e pare përfundon. Në £do rast, prindi i vajzës duhet te thotë: "sot dy, tri ose kater javë kam me t'pru xhevap e si kjoft e shkrueme dhe e hajrit u baft kjo punë". Në këte takim te pare, te dy bashkëbiseduesit këmbejnë kutitë e duhanit, ndërsa nëse pine kafe, paguan baba i vajzës, sepse kafeja e shkuesit e obligon atë, babën e vajzës.
Baba i vajzës mbas takimit te pare me shkuesin, zakonisht në fillim bisedon me gruan e tij, sepse vetëm kjo mund te bisedojë me vajzën e saj. Prandaj, në rradhë te pare janë këta te dy, prindërit e vajzës, që vendosin per "po" ose "jo" dhe vetëm pasi kanë vendosur këta te dy, marrin edhe mendimin e te tjerëve. Duhet theksuar se në te kaluarën, në te gjitha rastet, vendimtare ka qenë fjala e burrit. Ne rast se "zot shtëpije" ka qenë një rnashkull tjetër, atehere ky rregullisht para se te japë fjalen është dashur te bisedojë me babën e vajzës, duke ja shprehur edhe mendimin e vet "pro" ose "kundër", ose duke absienuar me shprehjen: "Me thoni e un po ju thom. Ju bani si te doni. Unë nuk kam pjesë në kët punë"1. Ndodh që një qëndrim i tillë rnbahet nga i zoti i shtëpisë per arsye se nuk i pë'lqen miqësia me një person te caktuar, nuk ka besim në mbarëvajtjen e një martese te tillë, madje edhe dyshon se mos njeri nga prindërit ka "gisht në kët punë". Në këtë mënyrë i zoti i shtëpisë shkarkohet nga kjo barre e rende dhe ua len "n'der" prindërve te vajzës te vendosin ata si te duan. Në raste te tilla, prindërit e vajzës normalisht e pyesin shkuesin: "a kishe me ja dhan vajzën tane?" Nëse ai nuk thotë "Po", tërthorazi i ka thënë "edhe ti ba si te duash n'da? ja jep, n' da? nuk jajep".
Baba me vajzën per probleme te tilla në te kaluarën nuk ka biseduar, jnbasi thonin se "asht marre me fol vajza me babë per kso punë".
Ndërkohë, prindërit e vajzës pyesin miqtë e dashamirët e tyre per familjen dhe djalin që ka kërkuar vajzën e tyre. Te gjitha këto veprime janë te kuptueshme sepse martesat nuk bëheshin brendapërbrenda fisit Vuthaj, por nidis krahinave pak a shumë te largëta, madje edhe midïs familjeve te panjohura.
Ditën e caktuar per te kthyer përgjigje në vendin e caktuar, zakonisht në qytet ditën e pazarit, takohen baba (i zoti i shtëpisë) se vajzës dhe shkuesi. Në rast se përgjigja do te jetë pozitive, fjalëprurësi është i hapur, buzëgaz dhe i gatëshëm per t'u ulur kudo që t'i thotë shkuesi. Prandaj ata, shkuesi dhe fjalëprurësi, shkojnë e uien në kafe. Porositen kafet dhe ndërkohë baba i vajzës (i zoti i shtëpisë), fjalëprurësi i thotë shkuesit: "na kjoft per hajr miqësia", "Na po ta falim ket vajzë, e sido ?i te dal puna, ty te njohim, o lum miku", "paska ken kismet'e na kjoft per hajr te dy palëve", "po ta falim ket vajzë e na pa? në qaf n'kjofsh me hile", "ta paska fal zoti e po ta falim edhe na", e shprehje te tjera te kësaj natyre. Në te kaluarën në këtë mënyrë pritej fjala, jepej fjala dhe fjala e dhënë konsiderohej punë e mbaruar. Këtu, shkuesi dhe fjalëprurësi caktojnë ditën (lanë ditën) kur do te pihen kafet e fejesës, nga sa vete do te ketë sejcila palë dhe ku do ti pinë këto kafe te ceremonisë fejesore, e cila shënon edhe lidhjen e fatit në te shumtën e rasteve midis dy te panjohurve, te paparëve, dhe rrallë herë te pyeturve per një ngjarje kaq te rendësishme te jetës se tyre. Por te tilla ishin rregullat e vendosura në te kaluarën dhe ato duheshin respektuar. Ndërsa nëse nuk ka patur mundësi te takohen në qytet, shkuesi ka shkuar në shtëpinë e prindërve te vajzës dhe e ka kërkuar atë, kurse heren e dytë ka shkuar per te marre përgjigje.
Kur kafeja pihej në kafene, te dy palet shkonin ditën e caktuar. Në këtë takim rol kryesor ka shkuesi që ndërmjetësoi per lidhjen martesore, per lidhjen e miqësisë midis dy familjeve. Rregullisht në këtë ceremoni te gjithë pjesëmarrësit në fillim hanë nga një llokum, mandej pinë kafene, duke uruar palet njëratjetrën: " na kjoft per hajr miqësia". Shkuesi ju thotë prindërve te vajzës: "paci faqen e bardhë ?i neruet veten e mue!" Në raste te tilla, me kafe nderohen edhe ata që rastësisht ndodhen aty, te cilëve u thuhet: "Ket kafe e ke prej Hasan Imerit ei fejon djalin me vajzën e Riz Kaloshit". Ai kur te pij kafen, duhet te thotë me ze te lartë: "Ou, per t'mirë, more, e u kjoft per hajr te dy palëve!". Ndërsa ata i përgjigjen: "Ou, hajr paçi, more!"
Ne rast se përgjigja do te jetë negative "jo", fjalëprurësi (baba i vajzës ose i zoti i shtëpisë) " i ben bisht kafes" dhe duke ecur ose qëndruar i thotë shkuesit: "tash s'mun e jap vajzën", "vajza asht e re", "vajza s'mu ka ba per martesë", "nana e vajzës nuk po me nigjon" etj. Gjithmonë duke folur me te mire e te butë dhe duke u munduar " me gjet vang bindës", me qëllim që te mos ofendohet shkuesi as ana e djalit.
Duhet theksuar se në rastin e lidhjeve martesore, shpeshherë gratë kanë luajtur rolin vendimtar. Ato janë marre vesh njëra me tjetrën, madje kanë biseduar me djalin e vajzën te cilët edhe janë pare e pëlqyer. Pra, paraprakisht "asht marre kalaja përbrenda dhe kuptohet se shkuesi në raste te tilla e ka pas punën shumë te lehtë dhe përher ka dal faqebardhë".
Kështu përfundon kjo ceremoni duke përsëritur fjalët: (per hajr na kjoft miqësia!" - miku mikut, kurse personat e tretë te dy palëve: "per hajër u kjoft miqësia!" Dhe përgjigja: "o, hajr pa9i, more!"
Ka pasur raste në te kaluarën, por ka edhe tani, që kur janë familja e djali i mire, interesohen edhe pala e vajzës. Kështu njeriu që dëshiron te ndihmojë vajzën, ose që është i porositur nga rrethi i saj, por që nuk paraqitet si i tillë, mbasi nuk është zakon "me lyp vajza djalin", pyet tek te afërmit e djalit: " a kini zan nuse kun per ket djal?" e, nëqoftëse djali nuk ka qenë i fejuar, biseda ka vazhduar. Duhet thënë se ata që janë marre me këto punë, me shkuesi, ndërmjetësi e fejesa, kanë qenë gojtare shumë te shkathët dhe kanë ditur se 9'kërkon njera apo tjetra pale, prandaj kanë qenë te suksesshëm në punën e tyre.
Por, ne te kaluarën, ka pasë edhe raste që fjala per fejesën e djalit me një vajzë te caktuar është dhënë aty per aty, miku mikut pa ndërmjetës ( shkues) ose edhe nëpërmjet te tij. Madje, ka pasur edhe raste kur gifti i ardhshëm fejoheshin në moshë te mitur ose akoma pa lindur. Por te gjitha këto veprime te një fejese te tillë i përkasin vetëm te se kaluarës. Në ato raste kur fëmijët akoma nuk kishin lindur por që nënat e tyre ishin shtatzëna, miqësia bëhej drejtpërdrejtë midis dy baballarëve, te cilët njiheshin dhe kishin marrëdhënie te mira me njeritjetrin, prandaj ata i justifikonin fejesat e tilla me dëshirën e mire per te thelluar dhe ruajtur miqësinë tradicionale. Per me tepër, veprime te tilla kushtëzoheshin. Nëse njerit i lind vajzë dhe tjatrit djalë, atëhere këta te dy te porsalindur konsideroheshin te fejuar. Ndërsa, në rast se te dyve u lindin djem ose vajza "miqësia" forcohej me anë te vëllamërisë ose kumarisë. Në rastin e pare, dy djem kur te rriteshin do te pinin gjakun e njeri tjetrit dhe në këtë mënyrë bëheshin byrazerë, kurse në rastin e dytë bëheshin kumarë te dy baballarët duke qethur fëmijët e njëri tjetrit, duke u bërë me famullesha dhe nrikulla.

CEREMONIAE FEJESËS.

Miqtë, prindërit e fiftit te ardhshëm, caktojnë ditën e ndërrimit te shejit, numërin e fejarëve si dhe shumën e parave që do te 9ohet me këtë rast. Kjo shumë paresh në këtë krahinë është quajtur "msit". Fillimisht ka pasë destinacion vajzën. Por me vonë ka pasë edhe raste kur " msiti" është përvetësuar nga baba i vajzës, megjithëse ai që "hante msitin e vajzës" konsiderohej burrë i keq që do te pësonte një fatkeqësi, prandaj thuhej "E vrau Zoti se hanger msitin e vajzës".
Mbasi paraprakisht janë bërë te gjitha përgatitjet e nevojshme fejaret e caktuar, numëri i te cilëve duhet te jetë tek, një tre, pesë, shtatë e rrallëherë me shumë, midis te cilëve është kurdoherë edhe shkuesi, megjithëse ky mund te jetë në numërin e fejarëve ose jo, e kjo varet në shumicën e rasteve nga lidhja e gjakut që ai mund te këtë me njerën ose tjetrën pale, shkojnë në shtëpinë e mikut, vajzës. Pavarësisht nga distanca, e cila në shumicën e rasteve ka qenë e madhe, fejaret shkojnë në darkë. Priten me nderime e gosti "mish , pite, amëlsinë e sene tjera". Me këtë rast prindërit e vajzës ftojnë per te pritur miqtë zakonisht ata që do te ftohen per t'ju kthyer vizitën, e ata domosdo duhet te jenë numër cift: dy, kater gjashtë ose tetë.
Fejaret 9ojnë shenjën e nuses që përbëhet rregullisht nga një unazë e thjeshtë, vathë, varëse e gjëra te tjera. Peshqeshe vajzës se fejuar i ?ojnë edhe te afërmit e djalit, gratë e shtëpisë, motrat e hallat e djalit. Këto te gjitha duhet te shënohen nga kush dërgohen dhe i dorëzohen nënës se vajzës, në mungesë te saj një gruaje tjetër te shtëpisë. Me këtë rast përdoren këto shprehje "ket shami a sen tjetër e ka prej vjehrrës" etj. Sëbashku me shejen e nuses se ardhëshme lihet edhe shuma e parave "msiti", paret që i duhen vajzës per te blerë gjëra te punëdores.
Fejaret mbasi hanë darkë, rrijnë kuvendojnë, këndojnë e luajnë deri vonë mbas darkë. Per ti nderuar dhe respektuar ata përveg te ftuarëve nga i zoti i shtëpisë vijnë edhe njerëz te tjerë nga fshati. Te nesërmen në mëngjes largohen. Mirëpo njeri prej tyre, ai që i ka drejtuar, ka qëndruar në krye te vendit dhe ka ngrënë kryet e berrit, mbasi kanë pirë kafenë pas buke, përhajrojnë miqësinë e lidhur edhe një herë dhe vendos në tabak "paret e tabakut". Këtë shumë e lënë te gjithë fejarët ashtu sikurse janë marre vesh ata njeri me tjetrin, "me nerue t'zon e shpis dhe tabakun e tij". Te gjithë fejarët zakonisht lënë në mënyrë te barabartë, kurse babai i djalit (i zoti i shtëpisë) duhet te lerë di$ka me shumë se ata. Po ashtu para se te largohen caktojnë ditën kur do te vijnë miqtë s'pari per te kthyer vizitën. Ata kthehen në shtëpinë e djalit dhe aty e kalojnë natën. Me këtë rast mblidhen te afërmit, farefisi dhe bashkëfshatarët per te uruar fejesën.
Te gjithë fejarët nderohen nga ana e vajzës me nga një palë corape, n"e corape e meste ose vetëm me meste a shami, ose përve? këtyreve edhe me nga një shami xhepi te qëndisur me fije ari. Shkuesi përve$ këtyreve merr edhe një këmishë ose një palë këpucë nga vajza dhe djali.
Miqtë se pari vijnë natën e caktuar. Edhe ata priten me nderime.Kthehet: "nera me neren". Po ashtu edhe këta nderojnë tabakun e te zotit te shtëpisë, por gjithsesi shpenzohen me pak se fejarët. Në darkën e tyre, te miqëve s'pari, ftohen personat që kanë qenë fejar, por mund te ftohen edhe te tjerë. Pra, kthimi i miqëve sëpari në shtëpinë e vajzës shënon fundin e ceremonisë fëjesore. Vajza nga dita e fejesës e deri sa te martohet detyrimisht është e fshehur nga i fejuari dhe rrethi familjar i njerëzve te tij.

PERIUDHA NGA CEREMONIA FËJESORE DERI NË CEREMONINË MARTESORE.

Kjo periudhë midis fejesës dhe martesës mund te jetë e gjatë ose e shkurtër, në vartësi nga mosha e te fejuarve, mirkuptimi që kanë miqtë edhe mundësitë ekonomike te palës se djalit. Gjithsesi, gjatë. gjithë kësaj periudhë, miqtë mbajnë lidhje miqësore, te mira, këshillohen; midis tyre per problemet që kanë te bëjnë me te dy palet, shkojnë njeri;1 tek tjetri me raste, me përjashtim te dy te fejuarëve, megjithëse dhëndrii në rrethana te caktuara edhe mund te shkojë, sidomos në rast se ai ështëi i vetëm dhe si i tillë është i detyruar ti kryej te gjitha obligimet që kaf ndaj miqve.
Per vajzën e fejuar në te kaluarën ka pasë rregulla te forta, në një fa mënyrë ajo ka qenë e detyruar te mbyllet në shtëpi te saj dhe te merr me punë dore per te përgatitur pajën e vet, e cila duhet thënë se ka qenë punë e rende, e lodhëshme dhe me shumë shpenzime per kushtet ekonomike te varfëra që kanë patur në ato kohra, sidomos per dj al in ( dhëndërin) që duhej te plotësonte te gjitha kërkesat e nënës se vajzës, e cila e drejton punën e saj që nga fillimi dmth, që nga fejsa e deri në momentin që e përcjell. Në fillim nëna e vajzës kërkonte nga prindërit e djalit leshin, me te cilin ajo përgatiste pjesën me te madhe te pajës, si qylymin, sexhaden, dyshek, jastëk, 9orap e meste, shok, pshtjellak e zapregë (përparëse), e shumë gjëra te tjera te nevojshme në ato kohra te largëta dhe shumë te vështira per jetesë.
Ana e djalit kërkesat e anës se vajzës te gjitha i plotësonte gradualisht. Dhe kur kërkesat kanë qenë te arësyeshme, brenda normave tradicionale, midis miqve gjithmonë ka pasë mirëkuptim. Por, "ruena zot prej mikut t'keq, ei t'hipë në qafë e s'di me te zhdrip, por rrin tue kërkue ven e pa ven deri sa te lodh". Një veprim i tillë edhe në ato kohra konsiderohej i pakuptimtë prandaj denohej nga shumica e njerëzve mbasi demtonte rende ekonominë familjare atje ku do te shkonte vajza që në emër te saj bëheshin te gjitha ato kërkesa. Madje duhet thënë se, në raste te ve9anta dhe te rralla kërkesa te tilla te paarsyeshme kanë 9uar edhe në mosmarrëveshje serioze midis palëve, prandaj per sheshimin e tyre normalisht është kërkuar ndërhyrje e një pale te tretë, sidomos shkuesi 016 mundësisht një njeri që ka patur marrëdhënie te mira me te dyja Theksojmë se, me qëllim që mosmarrëveshjet dhe keqkuptimet i palëve te evitoheshin në kohën e duhur, arrihej një marrëveshje e aar, por e fiksuar dhe respektuar mire, per pajën e nuses. Në një shje te tillë konkretisht vendosej : Sa pale rroba shtroje do te ja, dy, tri apo kater; sa qylyma, sa sexhade, sa jastëkë; sa pale lhjeje do te bëjë nusja per vete, sa arka do te blihen etj. Kur itur një marrëveshje e tillë, kërkesat per te dy palet kanë qenë te , te pranuara, prandaj edhe janë plotësuar gradualisht. Kështu tllia e nevojshme e leshit dërgohej kur qetheshin dhentë, sende te ndfyshme që duheshin blerë në pazar bliheshin herëpashere sipas MVOJave. Blerja e arkave per pajën e nuses shënonte plotësimin e te jjltha kftrkesave te saj dhe fundin e përgatitjeve per martesë, prandaj në këtë mënyrë përfundonte çdo gjë. Prindërit e djalit kështu plotësonin obligimet e tyre te shumta e me shumë shpenzime.
Ne periudhën e fundit paramartesore, kur ndahet dita e martesës, vajza ka shumë punë. Ajo duhet ti përfundojë te gjitha ato që ka filluar brenda afatit te caktuar. Prandaj ne këtë periudhë asaj i ndihmojnë e ëma, motrat nese ka, gratë e shtëpisë, bijat e shoqet.
Pra, vajza, nusja e ardhëshme, pjesën me te madhe te pajës e punonnte vete, në shtëpinë e saj, me ndihmën e nënës dhe te grave te tjera, si shtroje e mbuloje, veshje e mbathje. Me përjashtim te atyre pak gjërave te gatëshme ose gjysëm te gatëshme që bliheshin në pazar. Pasi janë plotësuar te gjitha këto, kanë përfunduar te gjitha përgatitjet, mund te bisedohet per veprimet pasuese, te radhës, per ceremoninë martesore. Por, kur dy te fejuarit ishin banorë në Plavë dhe Guci, duhej kryer edhe një veprim tjetër para ceremonisë martesore, duhej te shkonin në gjendjen civile e te bënin celebrimin. Në fakt duhet thënë se kryesisht ka qënë një veprim formal, mbasi në marrëdhëniet bashkëshortore e familjare në përgjithësi vepronin normat kanunore, megjithëse duhet theksuar se këto norma kanë vepruar në një mënyrë mjaft te zbutur. Ndërsa kur e fejuara, nusja e ardhëshme ndodhej në krahina te largëta Rugovë, Rrafsh te Dukagjinit, Malësi e Gjakovës, etj formaliteti i celebrimit bëhej pas martesës faktike ose edhe nuk bëhej fare.
Tani, mbasi te dy palet i kanë përfunduar te gjitha punët dhe obligimet e tyre, duhet te bisedohet per një problem tjetër, per caktimin e ditës se martesës që ndër ne përdoret shprehja "me da ditë", "me da vaden". Vadja dahet per tri, kater, pesë ose gjashtë javë. Dita e martesës duhej te ishte e ejtja, ndërsa per vejana dita e martesës duhej te ishte e mërkurë. Prandaj edhe ka mbetur shprehja e vajzës që numëronte ditët që i kishin mbetur akoma deri në ditën e dasmës, e cila ka thënë: " e hanë, e martë, e lumja mori e ejte". Nga gëzimi që do te martohej harroi ditën e mërkurë dhe me sa duket prandaj kjo ditë u la si ditë martese per vejana.
Per ditën e dasmës do te përgatiten te dy palet, në shtëpinë e nuses dhe te dhëndërit, por kuptohet se dasma e madhe në ato kohra bëhej në shtëpinë e dhëndrit.

CEREMONIA MARTESORE NË SHTËPINË E VAJZËS.

Fillimisht caktohen njerëzit që do te ftohen dhe kjo, në krahinën vuthjane, ka pasë shumë rendësi. Në radhë te pare në këso rastesh ftoheshin bijat e shtëpisë dhe te kushurijve te afërt, pastaj gratë e barkut, vëllazërisë dhe fqinjve, pa harruar ndrikullat. Burra ftohen shumë pak. Vetëm meshkujt e një barku, rrallë herë te vëllazërisë dhe miqtë e largët. Caktohen njerëzit që do te presin dasmorët, do te bëjnë shërbim, do te kujdesen per cdo gjë që " i zoti i shpisë te dalë faqebardhë me burrat e dheut". Prandaj, secili pritës e din se 9far duhet te bëjë. Dihet se kush do te dalë " me prit dazmorët", kush ka "me marr bajrakun", kush " u prin dazmorve me i shti në Ode te Burrave". Pastaj, kafexhiu, ai që shërben duhanin, ndez cigaren, shërbën kafenë, ujin etj. Kafexhi në raste te tilla zgjidhej një burrë i moshuar qe "din me ba kafe te mira dhe mos me lan mik pa kafe". Zakonisht me detyrat e tjera ngarkoheshin te rinjt, meshkuj te shtëpisë, barkut ose vëllazërisë, te cilët porositeshin nga kafexhiu që te jenë te kujdesshsëm dhe te mos harrojnë asgjë. Dhe, duhet thënë se shërbimi në raste te tilla ka qenë mjaft i rende. Kur shërbenin mire lavdëroheshim, ndërsa po te harronin ose te ngatërronin ndonjë gjë, do te përmendeshin per keq. Ata duhej te dinin se ku do te ulet sejcili dasmor, cilit prej tyre duhej ti shërbehej në fillim.
Në shtëpinë e vajzës që do te bëhet nuse, te parat vijnë bijat fillimisht ato te shtëpisë, pastaj ato që janë me larg. Te gjithë te ftuarit në ceremoninë martesore sjellin peshqeshe per nusen, per shtëpinë. Nuk është mire " me shkue me duerthat" në gëzime martesore. Gjithsesi në raste te tilla me shumë shpenzohen motrat dhe hallat e vajzës që bëhet nuse nëse ka. Ka qenë traditë që te gjithë pjesëmarrësit në ceremoni te lilla te jenë te gëzuar dhe nuk ka qenë as e lejueshme, as e njerëzishme " me ja prish dazmën tjetrit".
Vajza që do te martohet, tri kater ditë përpara ditës që do te bëhet nuse, ven goglat në flokë, ngjyen flokët me ngjyrë te zezë. Ky veprim hchet në heshtje, pa zhurmë. Vajza me flokë te lidhura qëndron vetëm ni; clhomë, sidomos ruhet nga burrat që te mos u bjerë në sy veprimi i saj.

KANA.

Në prag te ditës që vajza do te [bëhet nuse, "ven kanen". Eakonisht "kanen ja ven nuses nji grae e msueme me ktë punë". Ajo tluluM te dijë "me lye e me shkrue duert e nuses". Vecanërisht duhet patur kujdes në zbukurimin e gishntrinjve dhe te trinës se dorës. Një gjë " tillë ka rëndësi per arsye se nusja duke i mbajtur duart kryq në drejtim krrlhizës i ekspozon përpara te tjerëve, prandaj duhet te jenë sa me te iiikuniar. Kështu qëndron ajo ditën e nesërme, pra një ditë para se te shkojë në familjen e burrit.
Venja e kanë.s ka qenë moment shumë prekës si per vajzën ashtu edhe per pjestarët e tjerë te familjes, nënën, babën, motrat e vëllezërit.
Natën e kanës, në shtëpinë e vajzës që do te bëhet nuse mblidhen shumë gra, sidomos vajza-shoqet e saj, nuse e te moshuara. Vënja e kanës që nga fillimi e deri në fund shoqërohet me këngë, prandaj edhe thuhet: "knojnë kanen". Këngëtarët, duke improvizuar këngë nga me te ndryshmet, në fillim i përmendin njerëzit e shtëpisë si "ku po e len nanën, ku po e len babën, motrat, vëllain e vogel", i përmendin punët e shtëpisë, bjeshkë e vrri, dashurinë që ka pasë per to, pastaj i thonë se'ka per ta marre malli e "vështirë asht ndamja prej njerëzve tu por reni e don njashtu e puna 9! bahet simas renit duhet m'u ba". Këngëtarët e porosisin vajzën per "kujdesin 9! duhet me pas në shpi t' burrit, m'u sjell mire, mos me korit nanë e babë n'der t'huej". Këngëtarja nuk harron asgjë ngajeta e saj por as per njerëzit ku do te shkojë duke e porositur "me shkue mire me vjehrrin e vjehrrën, me kunata e kunetën, se kshtu ka me nerae deren prej ka ka dalë". Duhet theksuar se në raste te tilla nuk mungon as humori thumbues. Vajzat improvizuese lavdërojnë familjen prej nga del nusja dhe thumbojnë me lezet dhëndërin dhe njerëzit e tij duke ju vënë nofka te ndryshme. Riti i kanës vazhdon deri natën vonë dhe në te marrin pjesë vetëm grarija. Por mund te hyjnë per te dëgjuar dhe pare baba, vëllezërit, te afërmit, sidomos në 9astet që këndohen këngë prekëse. Por lejohen aty brenda edhe ata që përdorin veglat muzikore, fyellin dhe qytelinë. Ndërsa tepsinë dhe defin i përdorin vete gratë. Në këtë trevë këngëtarët kanë kënduar me dhe pa gisht në fyt.
Burrat që mblidhen në raste te tilla rrijnë në Ode te Burrave dhe bisedojnë. Duhet thënë se biseda në raste te tilla gjithmonë bëhet në lidhje me dasmën, pritjen dhe përcjelljen, përherë duke sjellë shembuj te mire miqësije, duke porositur që te nderohen dhe respektohen miqtë që do te vijnë, sepse në këtë mënyrë nderohet dhe respektohet familja që përcjell vajzën. Pra, në Oden e Burrave, atmosfera nuk është dasmore sikurse në Oden e Grave.

DITA QË VAJZA BËHET NUSE DHE HAPET PAJA.

Te nersërmen, një ditë para daljes nga shtëpija e babës,- vajza bëhet nuse, vesh rrobat e nuses dhe nusëron gjithë ditën. Per te marre pjesë në gëzimin e vajzës që martohet dhe te familjes se saj, këtë ditë, vijnë pothuajse te gjitha gratë dhe vajzat e fshatit, madje, edhe te fshatrave te tjera te afërta pa qenë nevoja te ftohen. Mosshkruarja per urim në raste te tilla, konsiderohet si ofezë dhe "mahet mend" pse nuk erdhi.
Te gjithë ato që vijnë per urim qerasen me karamele, llokume, kafe etj. Gratë, sidpmos ato që në një mënyrë ose në një tjetër.-kanë te bëjnë me familjen e rfllses, duhet te fojnë, dhe në fakt ijojnë, një gjë 9farëdoqoftë se "nuk mund shkohet në dazëm me duer thatë".
Te gjitha gratë që shkojnë per urim, mbasi përshëndeten me pritëset dhe urojnë martesën e vajzës, me shumë kujdes dhe vëmendje shikojnë nusen si është veshur dhe zbukuruar, pastaj shikojnë cejzin (pajën, pa harruar asnjë send). Zakonisht, lavdërohet nusja dhe punëdora e saj, e cila "s'ka te shame me que n'der te mretit". Nuk ka dyshim se sado te përkryera që te jenë sendet e pregatitura per pajën e nuses, mbetet vend edhe per "fjalëveshi".
Por në ditën e nuses, ato që kanë ardhur per urim, mbasi kanë uruar, pare nusen dhe pajën, marrin pjesë në gëzimin dasmor duke kënduar dhe kërcyer. Në oden, ku nusron nusja hyjnë vetëm gratë, prandaj edhe quhet dita e grave, por përsëri janë te privilegjuar per te hyrë brenda ata që ju bien veglave muzikore.

PAJA (fejzi)

e nuses hapet në oden e grave, hajat e divanhane, madje në rast se ka shumë, një pjesë e pajës mund te hapet edhe në oborr. Rrobat e pajës janë te shënuara se te kujt janë: te nuses, dhëndërit, dhuratat; por po ashtu janë te shënuara edhe dhuratat që te tjerët, te afërimit i kanë sjellë nuses, me rastin e martesës.
Gruaja që rregullon paraqitjen e pajës per ta pare, duhet te jetë shumë e kujdesëshme dhe te mundohet "me i zanë te tana birat e gardhit", megjithëse sado që te mundohet përsëri ndonjë do te mbetet e hapur sa per te kënaqur " ato gi nuk lan pa bisht asken".
Dikur vonë, pas dreke, mbasi janë larguar shumica e grave, mblidhet paja dhe vendoset në vendin e vet.
Nata e fundit e vajzës në shtëpinë e babës kalon në qetësi. £do gjë tanimë është bërë gati per te pritur dasmorët ditën e nesërme.

DITA E DALJES SE VAJZËS NGA SHTËPIJA E BABËS.

Ne mëngjes cdo gjë është gati, c,do gjë është në vend te vet; sejcili mashkull ngarkuar me sherbim e din detyrën e tij që ka per te pritur dhe përcjellë bashkëfshatarët që vijnë per,te uruar dhe respektuar, por vecanërisht per kujdesin që duhet te kenë ndaj dasmorëve. Në mengjes, në shtëpinë që përcjell vajzën mblidhen burrat e fshatit, plot Oda e Burrave, ndërsa në oden e grave mblidhen gratë. Theksojmë se në krahinën vuthjane nuk ka qenë zakon te ftohen bashkëfshatarët per vizitë në raste te tilla, mbasi këto gëzime janë derë per derë, prandaj edhe vizitat janë reciproke pa qenë nevoja e ftesave. Në te tilla raste njerëzit tubohen " me nerue shpin 51 pret burrat e dheut, miqtë e me përcjell bijen e vet". Te gjithë ata që vijnë në te tilla raste nderohen ne duhan e kafe. Bashkëfshatarët e dijnë "renin e ardhjes, nejes, pritjes e përcjelljes se miqve", prandaj nuk ka as keqkuptime as probleme te tjera.

ARDHJA E DASMORËVE.

Te parët vijnë "mushtullukxhijht" - lajmëtarët te cilët lajmërojnë ardhjen e dasmorëve. Kur lajmëtarët kanë pasë arme mikpritësit lajmëroheshin nga ana e tyre me pesë te shtëna pushke nga sejcili prej tyre në afërsi te shtëpisë se mikut. Lajmëtarët përherë kanë qenë numër tek: tre, pesë, rrallëherë me shumë, por jo me shumë se shtatë. Dhe baba i vajzés para se ti përcillte dasmorët, duhej t'u ipte fishekët sipas rastit 15, 25 ose aq sa lajmëtarë ishin.
Kur vijnë lajmëtarët, te gjithë pritësit dalin në oborr me prit dasmorët, me përjashtim te burrave te moshuar që do te qëndrojnë bashkë me dasmorët dhe kafexhiun. Lajmëtarët, menjëherë hyjnë brenda dhe në oden e miqve uien sipas rendit e vendit që ju takon me qëllim që me vonë, kur te vijnë dasmorë te tjerë te mos kenë nevojë "me nrrue ven". Lajmëtarët si rregull zgjidhen me te rinjt e dasmorëve, te cilët mundësisht duhet te jenë dhe te pashëm, por pa shkelur normat që duhen respektuar në raste te tilla, pa prek njeri.
Pas lajmëtarëve vijnë dasmorët. Atyre ju prin bajraktari . Kuptohet se, per te pritur dasmorët, pritësit tanimë janë në gadishmëri per t'u përshëndetur me ta, per t'u marre kuajt, armët. Por puna e pare që bëjnë pritësit në raste te tilla është përshëndetja dhe urimi i mirëseardhjes që i bëhet bajraktarit, nga i cili merret në dorëzim bajraku dhe vendoset në një vend te dukshëm. Te gjitha këto veprime kryheshin me përpikmëri dhe pa ofenduar njeri. Dasmorët, sipas rendit që kanë vendosur ata hyjnë në Oden e Burrave, duke u përshëndetur me mikëpritësit: "Mir se ju gjetëm!" - "Mirse ardhët!" ose "A ini burra"!, përgjigja mund te jetë "Burrat po vijnë", "Si ini a ku inü". Duke u përshëndetur dasmorët zënë vendet e tyre. Nëse ka vend në ode mund te uien edhe pritës, sipas rendit duke respektuar në qdo rast te moshuarit që te uien dhe t'u japin muhabet miqve. Ne fillim dasmorëve " u qitet duhan" nga i zoti i shtëpisë duke ju thënë : "Merre i cigare prej t'zot t' shpis". Pas duhanit shërbehet kafeja. Ndërkohë edhe bisedohet, te njohurit sidomos fillojnë e mahiten edhe duke u thumbuar nga pak, por me shumë lezet pa ngacmuar njeri tjetër dhe pa i mbetë hatri kujt, mbasi në raste te tilla te gjithë te pranishmit kanë parasysh porosinë: "Mos ja prish dazmën tjetrit", "dazma asht e jona".
Ka qenë rregull që te gjithë dasmorët, pavarësisht nga fakti a e pinë apo jo duhanin, duhej te blinin duhan dhe t'ua shpërndanin miqve kur te shkojnë me marre nusen. Cigaret e dasmorëve i shpërndajnë pritësit e caktuar per këtë punë, por mund ta kryej këtë detyrë edhe ndonjë i njohur i njerit apo tjetrit dasmor. Ai që shpërndan duhej te thoshte: "Prite prej bajraktarit", "Prite prej Rame Gjeloshit". Ai që merr cigaren, ( në raste te tilla i marrin te gjithë pavarësisht nga fakti e pinë apo nuk e pinë) duhej te përgjigjeshin "o t'u rrit nera ty e atij, more!"
Gjendja është e gëzueshme, bisedojnë, urojnë mbarësi, bëjnë shaka ( mahiten), pritësit dhe dasmorët. Sipas rendit, pritësit duhet " me fillue dazmën", te këndojnë. Nëse vonohen, atëhere njeri nga dasmorët, zakonisht ai që është ulur në krye te vendit, bajraktari ose dikush tjetër, në mungesë te tij, kërkon nga pritësit" me hap dazmën". Pastaj, mbasi e kanë hapur dasmën pritësit, fjalën e kanë dasmorët, te cilët si rregull kanë këngëtarë me vehte. Këndohen këngë te ndryshme, por zakonisht fillohet me ato përkryekrahu, te epikës legjendare, historike, këngë te ngryta te shoqëruara me lahutë, qyteli e fyell.
Meqenëse dasmorët nuk qëndrojnë shumë, veprimet kryhen njeri pas tjetrit, në rregull dhe pa bërë gabime.

FILXHANII NUSES .

Ka qenë dhe ruhet tradita e filxhanit te nuses. Dasmorët që shkojnë per te marre nusen e kanë per detyrë te marrin një filxhan në shtëpinë e babës se nuses dhe ta sjellin në shtëpinë e dhëndërit plot me sheqer. Kuptohet se një traditë e tillë ka te bëjë me besimin se nusja do te jetë gojëmbël dhe do te sjell mbarësi në shtëpinë e dhëndrit.
Në lidhje me filxhanin bëheshin shumë shaka. Pritësit angazhoheshin në ruajtjen e sendeve që te mos ua "vidhnin" dasmorët, por në asnjë rast nuk arrinin ti ruanin. Gjithësesi kur mendohej se shakaja është bërë i zoti i shtëpisë ose një i moshuar pritës ia dorëzonte filxhanin bajraktarit dhe ky pastaj u thoshte dasmorëve: " Sipas rendit miqtë ma dhanë filxhanin e nuses, plot me sheqer, prandaj burra mos u mahitni ma dhe ruejuni e mos na koritni". Sendet që kanë marre dasmorët i kthejnë te gjitha në oborr.

THYERJA E SHENJAVE.

Kur dasmorët kanë pasë arme, thyerja e shenjave ka qenë veprim dhe obligim per ta, dhe nuk mund te largoheshin pa i thyer. Si rregull sheja ( rrasa guri) vendoseshin pesë. I vendosnin në një vend në te cilin nuk ishte e lehtë thyerja e tyre. Shenjues i mire konsiderohej ai që e bënte shejen "copë e sterpike''.

GJEVERËT:

Mbasi janë kryer te gjitha veprimet e tjera te pritjes, i zoti i shtëpisë thotë: "Na jena gati. Po ju presim, kur te doni mund te vijnë gjeverët". Ata e dijnë detyrën e tyre, mbasi janë caktuar qysh në shtëpi te dhëndërit dhe janë porsitur" mos me lanë leqe mrapa", prandaj shkojnë pas pritësit, i cili i 9on deri te dera e odes se grave, ku ndodhet edhe nusja. Kur gjeveri i pare hyn në ode te grave, niset drejt nuses. Burra te tjerë me këtë rast nuk ka në këtë dhomë. Kuptohet, dhoma është plot me gra. Dhe ato, per shaka, mundohen ta pengojnë, ta ngatërrojnë gjeverin me qellim që ai te bëjë ndonjë "leqe" (ndonjë gabim), që gratë, sidomos nuset dhe vajzat te qeshin e gjeveri te skuqet, i cili rregullisht ka qenë i ri. Gjeveri, duke u larguar nga gratë, i afrohet nuses dhe e kap per dore ( doren e djathtë), e rrotullon tri herë në vend nga e djathta në te majtë, pastaj e tërheq tre hapa përpara, se fundi merr edhe doren tjetër, ja bashkon te dyja me gishta te shtrirë duke ja kaluar unazën në te gjithë gishtat tri herë rradhazi, dhe me se fundi ja vendos në gishtin e unazës. Pas këtij veprimi, gjeveri nxjerr nga xhepi pare metalike te vogla te përziera edhe me karamele e i hedh lart, duke i përplasur në tavan me qellim që te shpërndahen sa me shumë në dysheme. Mbasi i ka kryer te gjitha këto veprime, gjeveri duhet te dalë nga oda e grave, por me kujdes se " gratë perdreq" i futin sterkam?en dhe "m'u rrezue gjeveri n'ode t'grave asht marre". Prej andej kthehet në Ode te Burrave. Dasmorët tani pijnë kafen e lamtumirës duke përhajruar edhe një herë. Mbasi janë kryer te gjitha ritet në rregull nga te dy palet, dasmorët marrin leje dhe cohen. Paraprakisht dasmorët u japin pritësve kalin e nuses, kuajt e pajës. Në raste te tilla nuk duhet harruar asgjë, mbasi $do harresë është me shumë pasoja tallëse. Kështu, para largimit, ndarjes nga pritësit, duhet konstatuar a janë marre fishekët që kanë zbrazur lajmëtarët, a janë vendosur shenjat sipas rregullit atje ku duhen vendosur: Në flamur vendoset një mollë në maje (kur ka) dhe një shami, a janë vendosë shenjat në kuajt e lajmëtarëve, te pajës, te nuses dhe vetëm mbasi është konstatuar se qdo gjë është në vend te vet, bajraktari, ose, në mungesë te tij, krushku i pare, falë tabakun. "Fabja e tabakut". Te gjithë dasmorët e dijnë se duhet te lënë dicka në tabak që atje thuhet" me fal tabakun" e pritësit, babës se nuses. Prandaj rregullisht dasmorët para se te shkojnë, bisedojnë dhe bashkërisht vendosin nga sa para do te lenë, duke marre në konsideratë gjithmonë ata që përjashtoheshin, dhe përjashtoheshin, në rradhë te pare ata dasmorë që dihej sejanë te varfër, prandaj linin "sa t'u bante zemra" dhe ata që dëshironin te linin me shumë. Te tillë ishin, i zoti i dasmës, nëse ndonjeri prej tyre kishte lidhje miqësije me familjen ku mirrej nusja, dhe se fundi ai që dëshironte. Parate e mbledhura i dorëzoheshin bajraktarit ose krushkut te pare, i cili i linte në tabak mbasi pinin kafen e fundit duke thënë: "Kto janë nera e dazmorëve". Me këtë rast ai qe duhej ve£uar përmendej duke thënë: "kto i ke prej filanit...". Pra vjen momenti i ndarjes dhe përshëndetjes. Në te tilla raste shprehja me e zakonshme ka qenë: "Per t'mirë ju ardhshim e paci faqen e bardhë!" ose "Per t'mirë e gjithmonë pa9i e dha9Ü". Por nuk harronin te thonin: "allahile mos na shani n'kjoft se kena ba noj gabim". Ndërkohë, përcjellësit kanë ngarkuar pajën në kuaj dhe ua kanë dorëzuar dasmorëve, personave te caktuar per këtë punë. Dasmorët, duke u larguar nga shtëpija e pritësit, nuk nxitohen, presin njeritjetrin, bëjnë shaka, ndonjeri edhe ja thotë këngës përkryekrahu.
Në fund vjen momenti kulmor. Dalja e nuses nga shtëpija e babës. Në te vërtetë ka qenë moment shumë prekës. Nusja, në ato kohra, kishte te drejtë te qante, madje shumë. Ajo nuk dinte asgjë, nuk e pyeste njeri per asgjë, per fatin e saj vendosnin te tjerët, nuk dinte se ku do te shkonte, me cilin do te martohej. Nusen nga shtëpia e babës e nxjerrin vëllezërit ose kushërijt. Ajo, që nga momenti që e kapnin per krahu, fillonte te qante me ze te lartë "oj, oj, oj". Kur i afrohej pragut te derës kapej per parmakësh dhe nuk donte te dilte. Duke qarë e hipnin në kale. Në kale qëndron përmbys dhe vazhdon te qajë "oj,oj,oj" deri në momentin që ua dorëzonin gjeverëve. Kur e kapnin këta per krahu ajo ndreqej dhe pushonte s'qari. Kur përcjellësit ua dorëzonin nusen dasmorëve u thonin: "O u kjoft per hajr, more!". Në kohra kur armët kanë qenë te lejuara, dasmorët gjithmonë janë përcjellë me te shtëna pushke duke u thirrur:


"O bajraktar, o u kjoft per hajr, more!" duke shtënë pesë herë. Dhe bajraktari duhej t'u përgjigjej: "O pa§i hajr more!" dhe te shtënat vazhdonin tanimë duke thirrur dhe përhajruar dasmorët. Ndërsa kur dasmorët largoheshin te shtënat vazhdonin dhe dasmorët u përgjigjeshin derisa përcjellësit te mos shtinin me. Megjithatë, te shtënat në ato kohra pothuajse nuk pushonin gjatë gjithë rrugës, sepse dasmorëve ua përhajronin nusen nëpër gjithë vendbanimet që kalonin. Kështu ka qenë dikur, kur njerëzit mbanin arrnë. Por kjo traditë, padyshim jo në ato përmasa, ruhet edhe në ditët tona. Madje as diaspora nuk e ka harruar.

NDRRIM11 RRUGËS NË KTHIM.

Dasmorët gjatë kthimit me nuse duhej te ndërronin rrugë (një cop rrugë), mbasi thuhej se "nuk asht mire mos me nrrue rrugën", se "kur se nrro rrugën, s'ka marsi".

TAKIMII DY PALË DASMORËVE NË RRUGË.

Në te kaluarën e largët, sikurse tregonin te moshuarit, sidomos per krahinat e tjera, problem i ndërlikuar ka qenë takimi i dy palë dasmorëve në drejtime te kundërta. Probleme nuk ka pasur nëse bajraqet kanë qenë te njohura dhe e kanë ditur se cila palë duhet ti hapë rrugë palës tjetër. Por nese bajraqet nuk kanë qenë te njohura dhe janë takuar rastësisht në rrugë ka qenë shumë problem hapja e rrugës nga njera palë, madje sikurse dëshmojnë toponimet e ruajtura deri në kohën tonë shpeshherë kanë përfunduar me pasoja tragjike. Dihen toponime te tilla si " vorret e krushqve". Përsa i përket krahinës në fjalë, te moshuarit thonin se mbahet mend vetëm një rast në kohra shumë te largëta që u ka ndodhur dasmorëve vuthjanë diku rreth Budovicës.
Zakone te tjera që duheshin respektuar nga dasmorët vuthjanë:
-Nëse rrugës takonin në xhenaze, duhej te ndaleshin dhe te ulnin bajrakun në gjysëm shizë deri sa te kalonte xhenazeja. Nëse gjatë rrugës duhej te kalonin pranë ndonjë shtëpije që ka pasur mort, duhej ta ulnin flamurin në gjysëm shtize derisa te kalonin atë shtëpi po nuk doli i zoti i shtëpisë "me i falnerue dhe me gue bajrakun".

KOÇIA

(vrapimi i kuajve). Në te kaluarën vende te tilla, ku "lëshoheshin" kuajt kanë qenë te caktuara. Madje një vend i tillë që ndodhet në rrugën që kalon nga krahu i djathtë Guci-Plavë, edhe sot e kësaj dite quhet Zalli i kogisë. Po kështu duke udhëtuar nga krahu i majtë Guci-Plavë ndodhet Livadhi i Kocisë. Këtu, në këtë livadh, në kohën e Lidhjes se Prizrenit, u bë njera nga mbledhjet e mëdha te krahinës dhe si monument i asaj ngjarje në këtë livadh ruhet deri në ditët tona një gure. Kali me i mire që fitonte ko9inë, dmth, ishte vrapuesi me i mire, fitonte një shami nga ana e nuses dhe nëse kalorësi e kishte te tij e mirrte shaminë, por nëse kali nuk ishte i tij peshqeshi i takonte te zout te tij.
Një traditë tjetër e vefantë e dasmorëve vuthjanë: Kur shkonin per te marre nusen domosdo do te kalonin nga qyteti Guci ose Plavë, ose nëpër te dyja. Me qëllim që te nderonin vehten e tyre duke kaluar dergonin pare (këto i mblidhnin te gjithë dasmorët) në një kafe te caktuar me porosi: Te qerasen te gjithë ata që ndodhen në kafe me nga një kafe "prej dasmorëve vuthjanë". Te gjithë paret që dërgoheshin duhej te shpenzoheshin dhe kafexhiu e zbatonte këtë porosi duke ju thënë te pranishmëve, atyre që u ipte kafen " e kini prej dasmorëve vuthjanë".
"Nera kthehet me nerë". Gjatë kthimit shumë prej atyre që kishin pirë kafen si dhe te tjerë dilnin te prisnin, te nderonin dhe respektonin dasmorët duke i qerasur sipas rastit me embëlsira ose shishe rakije dhe duke u uruar nusen. Kanë qënë doke te mira. Shtonin pjesëmarrjen në j.',ëzim dhe i ofronin njerëzit midis tyre. Ndikonin shumë në ruajtjen e daditave te mira.

DASMA NË SHTËPINË E DHËNDËRIT

.Në te kaluarën kanë ekzistuar disa norma te pranuara dhe janë respektuar nga palet. Këtu po përmendim: Djali martohet. Vajza ipet te burri. Këto dy nocione janë shumë te Kiiptueshme dhe te qarta. Qysh këtu shprehet pozita e burrit dhe gruas, "Inirri martohet" dmth është sundues mbi gruan që "epet", pra lanksionohesh në te kaluarën pabarazia. Por ne këtu po trajtojmë vetëm vcprimet dasmore pa hyrë në analiza te tjera te cilat kanë ekzistuar në te kaluarën, tek te gjithë popujt, por disa prej tyre i kanë kaluar me shpejt, in lu sa disa te tjerë me vonë, varësisht nga zhvillimi ekpnomiko-shoqëror, kiilluror, arsimor, emancipimi i shoqërisë në tërësi. Gjithsesi duhet l'i .nmar se në atë te kaluar nga e cila dikush shkëputet me lehtë e dikush uu- vështirë, pozita e burrit në familje ka qenë sunduese ndërsa e gruas e in ir.hlniar. Gruaja nuk duhej, madje nuk kishte te drejtë te fliste, por vetëm të dëgjonte dhe te zbatonte urdhërat e burrit, pavarësisht nga mençurija e tij. Theksojmë me këtë rast se është fakt se në krahinën vuthjane, te pakten që nga fillimi i këtij shekulli nuk ka ekzistuar fanatizmi i njejtë si në krahinat e tjera. Gruaja nuk është mbuluar me ferexhe. Prandaj edhe shumë doke e rite që formalisht ruhen nga banorët e kësaj treve si aty ashtu dhe në vendbanime te tjera, ruhen vetëm per hir te traditës, te opinionit dhe asgjë me shumë.
Pra, meqenëse djali martohqt, dmth nuk shkon djali tek vajza- gruaja, por vjen ajo tek djali- burri, dasëm te madhe ben ky dhe kuptohet me pjesëmarrje e shpenzime pakrahasimisht me te mëdha se babai i vajzës. Prandaj duhet te bëjë përgatitje te gjithanshme. Fillimisht i zoti i shtëpisë duhej te vendoset mbi dasmën që do te bënte: Te vogel, te mesme, apo te madhe. Pra në fillim duhej te thoshte do te bëjmë dasmën vetëm me barkun, ose vetëm me vëllazërinë, ose me fisin dhe miqtë. Në këtë mënyrë i zoti i dasmës, vendoste kufirin per njerëzit që do te ftoheshin, mbasi në rastin e pare ai ishte i detyruar te ftonte te gjithë pjesëtarët e barkut, por nuk mund te ftonte te tjerë jashtë tij, pavarësisht nga dëshira që mund te kishte per te ftuar njerin apo tjetrin, mbasi po te vepronte ndryshe dikush do te prekej. Po kështu ishte dhe në rastin e dytë, kur dasma do te bëhej vetëm me vëllazërinë. Kurse në rastin e tretë, i zoti i dasmës ishte i lire te ftonte cilindo që te donte, mbasi kishte ftuar barkun, vëllazërinë, fisin dhe miqtë. Gjithsesi në raste te tilla duhej treguar kujdes që dasmorët te thirren "me ven". Nëse ndonjeri që duhej ftuar harrohej, padyshim prekej shumë.
Në trevën vuthjane nuk ka qenë traditë te ftohen dasmorë nga fshati i nuses, pavarësisht nga dëshira per te ftuar te afërm, miq apo dashamirë. Po te mirrte pjesë ndonjeri nga fshati i nuses në dasëm te shtëpija e dhëndërrit thuhej: "Ka ardh me ja vu samarin" ose "ja vunë samarin".
Prandaj, duke patur parasysh sa sipër u tha, rregulli i te ftuarit te dasmorëve në këtë trevë respektohej rigorozisht, mbasi mosrespektimi i tij bëhej shkak mërish, ftohje, largimi te njerit nga tjetri.
Kur dasma bëhej e vogel, vetëm me barkun, edhe njerëz per urim vinin pak. Ndërsa në dy rastet e tjera, në dasmën e mesme dhe te madhe, per urim vinin te gjithë burrat e gratë e fshatit, madje edhe mirrnin pjesë aktive në dasëm, duke biseduar, luajtur e kënduar. Si rregull, në dasmën e vogel dhe te mesme, në barkun dhe vëllazërinë nuk ka patur perde, kanë marre pjesë bashkërisht në gëzim burra dhe gra, ndërsa në rastin e tretë te dasmës se madhe, jo.
Theksojmë se në trevën vuthjane ftoheshin vetëm dasmorët dhe bijat që mirreshin në gjini, ndërsa per urim vinin te gjithë bashkëfshatarët mbasi dasëm "ka der per derë" e "dazma e deka bahen me vllazni e katun".
I zoti i dasmës merr te gjitha masat e nevojshme per te siguruar gjë qe i nevoitet per te pritur dhe percjellë dasmorët dhe mysafirët e tjerë që vijnë per urim. Nga me kryesorët që duhej te siguronte kanë qenë kafeja, sheqerï, mishi, tlyeni , mielli, orizi, duhani dhe cdo gjë ijeter e nevojshme pa harruar as veglat muzikore te kohës sï lahmën, qytelin, fyellin etj, Dasmorët sjellin rne vehte "vetëm kokrren e kapucave".
Mbasi i ka zgjidhur te gjitha këto probleme, i zoti i dasrnës fton ( Ihürret) dasmorët. Si rregull, dasmorët në te kaluarën janë ftuar një javë përpara. me qëllim që ata te kenë kohë te mjaftueshme per t'u përgatitur, mbiisi dasmori duhej te siguronte shpenzimet e nevojshme, veshjen kombëtare, mundësisht kalin e shalës, dhe kuplohet se kur këto ai nuk i dispononte duhej ti mirrte nga te tjerët. Ftesat i shpërndante një mashkuU l sluëpisë, një kushuri ose në mungesë te tyre një person tjetër. Por ky l" i .mi i ngarkuar me këtë detyrë domosdo duhej te kryente vete punën illii' |i> me ndërmjetësues e porosi. Në ato kohra ftesa nuk behej e shkruar, |n>i vi'iëm verbale, duke ithënëtëftuarit: "dilëneejtejei ihirrun dazmor U' hlnmi Kroni". Ky, i ftuari, i përgjigjej: "pas faqen e bardhë ti e ai, e nn-.).i i kjoti per hajr!" I ftuari duhej ti ipte digka ftuesit.
Në' ketë mënyrë i zoti i dasmës i ka përfunduar te gjitha punët që kanë të bëjnë me dasmën, por që ajo te shkoj mire e mbarë ai caktonte me detyra te veçanta meshkujt e shtpise, kushurijt dhe tëafërrnit. Kështu ililn i puna e secilit person dhe asnjerit prej tyre nuk u lejohej gabimi as pritje e as ne shcrbim. Duhej te ishin shumë lë kujdesshëm. Në raste te tilla mos rrespektimi i rregullave te njohura shkaktonte pakënaqësi. Ne dasem të dhandërri. te parat! vinin bijat. te cilat nuk mundtë harroheshin ne asnje rast. Të ftuarit tjerë,dasmorct e largët, vinin një natëpërpara, ndrsa bashkëfashtart dhe aui qc mund té vinin ditën e dasmës, vinin në mengjes. Kështu qe dasma e mirëfilltë nështëpinë e dhëndërit fillonte një natë perpara. Bijat vajzat e shtëpisë dhe (o kushurijëve këtë natë i kendonin dhe hidhnin vallc. Mbas darke per lë respektuar ate që bente dasmen i vinin fqinjt bashkëfshatarët e tjerë pavaresisht nga fakti nese jan apo jo të ftaur dasmorë.
Të gjithë dasmorët pa perjashtim, por në veçanti djemt e rij "djelmnija", vijshin e rregulloheshin me rrobat më të mira kombtare " si per dazëm" por ata nuk i lenin as kuajt pas dore, lë cilël duhej te ishin te mbathur dhe te shaluar me shalat me te bukura e te cilat pastaj i zbukuronin me sixhade te vogla, me pasqyrë në balie e sende te tjera zbukuruese te punuara enkas per raste te tilla.
Mbasi mblidheshin te gjithë dasmorët, shtrohej kaftjalli ( mëngjesi). Menjëherë pas buke dasmorët niseshin per te mare nusen, te përcjellë me këngë nga ata që mbeteshin aty.
Zakonisht udha që kalonin dasmorët vuthjanë në te kaluarën ka qenë e gjatë. Kjo per arsye, se sikurse e kemi thënë me sipër martesa brenda fisit ka qenë e ndaluar, ka qenë vepër e turpshme, prandaj, si e tillë nuk mund te bëhej. Kjo traditë, në raste te vecanta është prishur në te kaluarën, ndërsa pas Luftës se Dytë Botërore, pas vitit 1950, pothuajse është shndërruar në një veprim krejtësisht normal. Por, meqenëse ne këtu po trajtojmë dasmën në te kaluarën pak me te largët, themi se vuthjanët i ipnin vajzat e tyre kryesisht në Malësi te Gjakovës, Rugovë, Rrafsh te Dukagjinit, Martinaj dhe me rrallë në krahina te tjera. Pra, edhe per te marre mirrnin nga këto krahina te largëta. Në një pjesë te këtyre vendeve dasmorët mund te shkonin dhe te ktheheshin brenda ditës dhe kështu bëhej, mbasi ata nuk mund te flinin në shtëpinë nga e cila do te mirrnin nusen. Por, në krahinat e largëta dasmorët nuk mund te shkonin dhe te ktheheshin brenda ditës, prandaj caktohej "pikpjekja" - vendi deri ku do ta "qesin nusen gjinija" dhe ku do ta "marrin dazmorët". Ne pikëpjekje te parët duhej te dilnin përcjellësit e nuses, mbasi në raste te tilla ata ishin pritës dhe duhej te prisnin dasmorët. Edhe në këto pikëpjekje dasmorët priteshin me te gjitha nderimet e rastit duhan, kafe etj., sigurisht duke pasur parasysh mungesat që nuk mund te plotësoheshin si në shtëpi. Per veprimet e mëjteshme te dasmorëve në shtëpinë e nuses folëm me sipër.
Kthimi i dasmorëve me nusem në shtëpinë e dhëndërit. Gjatë rrugës ata vijnë duke kënduar këngë përkryekrahu, duke provuar kuajt se cili është me i mire në vrapim, duke bërë shaka etj. Te dera e te zotit te shtëpisë te parët vijnë dasmorët. Ata priten dhe futen brenda. Nusja vjen pas tyre. Asaj pa zbritur nga kali i venë një fëmij ( domosdo djalë) në prehër, te cilin e ui nga kali para se te zbrezë vete me një palë £orape në dorë, dhuratë. Nga kali deri te dera e shtëpisë nusja shoqërohet nga gjeveri. Aty e presin vjehrra, vajza e gra te tjera, te cilat mbajnë në dorë një sahan ( pjatë) me krypë e kokrra te tjera bereqeti, te cilat duhet te shpërndahen. Nusja i afrohet pragut te derës dhe me doren e djathtë prek pjatën pastaj qemerin e sipërm te derës, ballin dhe zemrën. Nusja, te cilën tani e mbajnë per krahu dy veta, duhet te shkelë në prak te derës me këmbë te djathtë. Prej këtu flllimisht e cojnë në qyler te saj ( dhoma e nuses), dhe nga ky moment ajo u dorëzohet grave. Burrat nuk kanë me te drejtë te hyjnë në qyler, mbasi nusja " asht lodhë prej rrugës se gjatë" dhe duhet te lihet qetë që te pushojë. Në qyler nuses atë natë ja 9ojnë bukën, mbasi atë natë ajo si rregull nuk del prej tij.
Ardhjen e nuses tek burri e presin me rite te tilla ose te përafërta me to por që janë te trashëguara nga brezat paraardhës kudo në trevat shqiptare. Njerëzit e shtëpisë janë ve9anërisht te gëzuar. Te tjerët që ndodhen aty urojnë mbarësi në familje, duke shprehur dëshirën e mire që nusja e porsaardhur te dojë dhe te respektojë burrin, vjehrrin dhe VJehrrën, te afërmit e tjerë, vecanërisht uronin që ajo ta shtonte konakun oWe trima te tjerë.
Hdhe nëkrahinat e tjera shqiptare vjehrra e ka pritur nusen tek pragu derës me digka te ëmbël në një ene. Nusja duhej te prekte ëmbëlsirën e ondosur në ene ( mjaltin ose sherbetin) me doren e djathtë dhe pastaj te prckle parvazin e sipërm te derës. Këtë punë duhej ta bënte tri herë. Tradila e ngjyrjes se gishtave në mjaltë është shumë e lashtë dhe e |u'i bashkët per te gjitha trevat shqiptare. Thuhet se, dikur në kohra akoma lnr Ie lashta ky rit bëhej duke i futur gishtërijt në brumë. Këto veprime Kiuli) dhe kurdoherë janë bërë me dëshirën e mire që ajo te sjellë mbarësi, të jetë i dashur dhe e respektuar me familjen e re.

HEQJA E DÜVAKUT.

Duvaku i hiqej nuses vetëm kur ajo hynte në dimmen ( qylerin) e saj. Këtë veprim, heqjen e duvakut, e bënte vjehrra OSE NJARA nga motrat edhëndërrit.Theksojmë se këto veprime shoqërohen me kéngë lirike te ndryshme. Por, vecanërisht u dedikohen nuses dhe dhandrrit
Dasmorët, të lodhur nga udhëtimi, kanë hyrë në Oden e Burrave, ku (PRITEN ME DUHAN e kafe. Bisedohet kryesisht per udhëtimin dhe pritjen qe u kanë bë miqtë. Ndërkohë Oda e Burrave është e mbushur plot me dasmorë dhe pritës..
Kështu pra . dasmorct zënë vend, sipas radhës, sejcili në vendin që i takon duke respektuar parinë, miqtë e të moshaurit. Vendi kryesor në fis i takonte bajraktarit, por jo vetëm këtu. Ai i pari shkonte në luftë, në krye te fisit. Pastaj janë paria fisnore, meshkujt e shtëpisë se mire, te moshuarit, miqtë e largët. Kuptohet, se dasmorët në te gjitha rsatet, flasin mire per miqtë, i lavdërojnë ata per pritjen që ju kanë bërë, mbasi "me fol keq per miq koriten vete". Nuk ka dyshim se dasmorët pothuajse në te gjitha rastet kanë me vehte edhe mahi9arët (shakaxhijt), te cilët nuk lënë pa i thumbuar as miqtë, as dasmorët. fatmirësisht, në raste te tilla askush nuk zemërohej. Përkundrazi, sipas rastit, te gjithë qeshnin.

DARKA E DASMORËVE NË SHTËPINË E DHËNDËRIT.

Mbasi janë pirë kafetë, ndrruar kutitë e duhanit dhe bisedat e para midis burrave, shtrohej darka. Në rast se dasma është e vogel, vetëm me barkun, pra "pa perde", shërbimin mund ta bëjnë edhe gratë. Sipas rastit shtrohen sofrat. Në sofër uien dymbëdhjetë burra. Si rregull uien këmbëkryq. Në bazë te traditës, në sofër te pare ( kur janë dy ose me shumë sofra), ulet paria kryesore dhe te moshuarit, pa harruar miqtë. Pastaj në sofrat e tjera uien pjesa tjetër, megjithëse edhe në këtë ose këto sofra, do te ulet ndonjeri nga paria dhe te moshuarit, dhe një gjë e tillë bëhet me qëllim që te mos ketë ndarje te theksuara midis dasmorëve te barabartë. Ushqimi është i barabartë per te gjithë sofrat me një dallim, se në sofrën e pare tepsia është plot me "sheja". Në trevën vuthjane, në te kaluarën, rakija në dasëm nuk është përdorur, ka qenë i ndaluar përdorimi i saj edhe sikur ndonjeri nga dasmorët ta ketë pirë, mbasi te moshuarit përcillnin thënien e brezave te mëparshëm se "rakija e prish dazmën", " rakija ti merr ment e njeriu pa men nuk di ?ka ban". Mospirja e rakisë në periudhën e kaluar per vuthjanët nuk ka qenë problem mbasi ata pothuajse nuk e kanë pirë f are.
Dasmorët, mbasi kanë ngrënë bukë, nëse në sofër nuk ka hoxhë, "jonen e lajnë duart e zënë vendet e tyre, ndërsa në rast se ka hoxhë askush nuk mund te §ohet nga sofra pa " e knue hoxha duan". Hoxha thoshte: "Masi'jj kena hanger mire asht sevap me ja knue ni elham bukës". Mbas darkef ata që pinin duhanin, si rregull sejcili duhej ta ndizte nga kutija e vetij Theksoj se edhe në këtë rast te darkës dasmorët, pjesëmarrësit e tjerë nel ceremoninë dasmore, respektojnë rregullat tradicionale me dëshirën e| mire "gi mos ja prish dazmën te zout te shpisë".
Kuptohet, se nëse midis te pranishmëve ndodhej ndonjë mik, nga njü fis tjetër, nderohej dhe respektohej si i tillë, por gjithmonë duke pasi parasysh porosinë e trashëguar nga te parët: "mikun neroje si mik, asnjiherë mos e ba zot shpie n'shpi tane".
Ndërkohë, Oda e Burrave është mbushur plot me dasmorë dhe bashkëfshatarë te tjerë. Bisedat janë te llojllqjshme, por në te gjitha rastet ai që flet dëgjohet dhe respektohet nga te tjerët. Në vazhdim te rijtë kërkojnë leje nga parija, nga ai që është ulur në margzën kryesore "me knue e me luejt". Ai kërkon lahutën dhe ja ep lahutarit me te mire, i cili gjithsesi "ban pak naze", por pastaj "ja thek lahutës e kangës". Domosdo lahutari e fillonte me një këngë te epikës legjendare. Per kohën që mbaj mend unë lahutarë te përkryer kanë qënë Rexhep G. Ahmetaj, Selman Sh. Gjonbalaj e shumë te tjerë. Theksoj se te dy ata, Selmani e Rexhepi, kanë qenë thesarë i pashtershëm i mbushur me këngë te epikës legjendare, historike e te tjera. Njëkohësisht kanë qenë hokatarë te përkryer me shumë njohuri dhe aftësi te mëdha iprovizuese. Kështu, pra, fillimi pothuajse gjithmonë u takonte Mujit dhe Halilit dhe mbasi këta"vrisnin dhe prisnin krenat e kundërshtarëve te tyne" bisedohej në lidhje me ngjarjen. Kështu evokoheshin trimërija, guximi, vendosmërija me luftue per mbrojtjen e truallit amëtar kundër te gjithë pushtuesve te huaj. Pas lahutës, rradhën e ka pasë qytelija. Me qyteli shoqëroheshin këngët historike dhe patriotike. Në periudhën që nga vitet 30 e këtej, në trevën vuthjane me shumë janë pëlqyer këngët që evokonin heroizmin e luftës se Nokshiqit, këngë te tjera si "Avro Cemi, faqe zi...", "Bajram Begu i hipi atit" e shumë te tjera, pa harruar: "Mark Milani Mark Milica po vijnë shkinat kukavica". "Oso Kuka...", "shtat shaljane", gjithashtu shumë pëlqehej edhe kënga e Halil Gashit... Kuptohet se sejcila prej tyre ishte temë me vehte per biseda edukative atdhetare. Pas këtyre u vinte rradha këngëve te ngryta. Dhe këngëtarë kjo treve vazhdimisht ka pasur. Në Ode te Burrave rrallë herë këndoheshin edhe këngë per kryekrahu. Kërcimtarët në Oden e Burrave kërcejnë te shoqëruar me qyteli, me fyell e qyteli ose me lahutë, fyell e qyteli. Kërcenin një ose dy veta bashkë. Po kështu kërcejnë edhe gratë , një ose dy bashkë, në raste me te rralla kërcejnë bashkë, një grua dhe një burrë dhe zakonisht, te dy, duhej te ishin shumë te mire. Pothuajse në te gjitha dasmat janë prezent edhe kërcimtarët humorist dhe këta vishen sipas rastit, burri si grua ndërsa gruaja si burrë, sidomos në ato raste që dasmat janë pa shumë havale. Theksojmë se gjatë gjithë kohës këndohen edhe shumë këngë dashurije nga me te ndryshmet.Lojrat me te preferuara në dasëm kanë qenë :
KAPUQAT. Lojtarët e kapucave mezi presin "me ju ardhë reni me marre leje e me i qit kapucat". Pa leje nuk mund te qiten, mbasi loja e kapugave pothuajse i bllokon aktivitetet e tjera. Ne fillim ndahen lojtarët, pastaj sillen kapucat ( 10 palë meste ose corape) dhe qiten në një shtroje te butë. Si rregull kapugat i sjell nusjanë pajën e sajë. Kokrrën e kapucave e kanë vete dasmorët dhe fillimisht "qitet per kokërr", pastaj fillon loja. Ajo palë që fiton lojën ka te drejtë te ngrihet dhe te këndojë palen që ka humbur. Këngët e kapucave janë shumë te standartizuara, ato rregullisht improvizohen duke përdorur fjalorë te pakontrolluar, prandaj asnjëra nga palet nuk e dëshiron humbjen, sidomos djemtë e rij e ndjejnë shumë, per arsye se kur te këndojë pala fituese do te përmenden edhe emrat e tyre.

BATI.

Eshtë lojë vetëm per moshën e re shumë e mujshme dhe kërkon forcë e shkathtësi, prandaj te moshuarit janë vetëm vrojtues te kësaj loje.
Në këtë mënyrë duke biseduar, kënduar, vallëzuar e luajtur, kalon mbasdarka e pare e ceremonisë dasmore në shtëpinë e dhëndërit.

BASHKIMIMARTESOR.

Ndërkohë, dhendri është bërë gati dhe duhet te "hyj në gjerdek". Para se te hyjë në qyler, dhendri "bëhet hallall me nanë e me babë e me t'afërm te tjerë", ndahet prej tyre. Ky moment është shumë i rendësishëm. Tek dera e qylerit, dhendërin e presin kushurijt dhe shokët, moshatarët e tij, dhe në momentin që ai hapë deren këta e shtyjnë duke i rënë në shpatull dhe shpinë me shpulla, prandaj ai duhet te veprojë me kujdes dhe shpejtësi me qëllim që te mos përplaset me ra per tokë. Me ra përtokë nuk është mire. Kështu pra, me se fundi, dy njerëz te panjohur, te pa pyetur në shumicën e rasteve per bashkimin dhe fatin e tyre, ndodhen përballë njeri tjetrit, në dhomën e vogel, te quajtur qyler. Ndërkohë, shokët improvizojnë këngë tek dera e qylerit per pak kohë, pastaj largohen.
Megjithëse dhendri ka hyrë në gjerdek, dasma vazhdon. Si rregull dhendri nuk qëndron shumë në qyler te nuses. Kur del, shokët e ngacmojnë. Ndërsa ata që janë te afërt me dhendërin, me shumë kujdes venë re predisponimin e tij, i cili e manifesten me qëndrimin, vetëgëzimin ose dëshpërimin.
Te moshuarit, në momente qetësije relative, bisedojnë per dasmën duke evokuar kujtimet e tyre nga e kaluara, nga ngjarjet që lidhen me dasmën. Por, si ata që këndojnë edhe ata që evokojnë ngjarje nga e kaluara i mbyllin duke thënë: "O, qeshtu thonë e atje s'jam ken". Kështu pra, ka përfunduar nata e pare e dasmës, por jo dasma, sepse përsëri ditën e nesërme do te jenë prezent dasmorët dhe bashkëfshatarët që vijnë per te uruar per ta vazhduar festën dasmore duke biseduar, kënduar, luajtur e mahitur.

DITA E DYTË E DASMËS.

Te gjithë njerëzit që flenë në shtëpi ku bëhet dasma 9ohen herët. Krahishtohen Oda e Burrave dhe kthinat e tjera. Dasma vazhdon. Aty mblidhen dasmorë dhe bashkëfshatarë. Rregullisht qerasen me kafe e duhan. Dasmorët dhe te tubuarit e tjerë këndojnë e lozin. Dasmorët hanë drekë. Mbas drekës dasma vazhdon me një ve§ori që nuk e ka ditën e pare. Dasmorët shohin riusen. Kur dasma është e vogel, vetëm me barkun, "nusja del në Ode te burrave me e pa dazrnorët dhe ata qi janë aty", ndërsa në rastet e tjera, dasmorët shkojnë e shohin nusen në qyler te saj ose në ode te grave.

DARKA E FÜNDIT E DASMORËVE.

Mbas darke vonë, para se te erret, shtrohet darka e fundit per dasmorët. Dasmorët mbasi kanë ngrënë darkë, kanë pirë kafe dhe duhan kërkojnë tabakun te mbuluar me mbulesën që enkas per te ka sjellë nusja.
Theksojmë, se me këtë rast, dasmorët falin nusen dhe jo tabakun. Prandaj, si rregull parate që mblidhen i ipen nuses. Te gjithë paret që dhurojnë dasmorët, sejcili sipas mundësive dhe dëshirës, numërohen, mbështillen në mbulesën e tabakut dhe dasmori i pare, bajraktari ose ndonjë tjetër kur ai mungon, i dorëzon duke thënë: "Qeto janë nera e dazmorëve per nusen e u kjoft per hajr, e u past ardhë me kame te mare". Dasmorët, duhet te dhurojnë te gjithë, pa përjashtim dhe vetëm pare. Sejcili dhuron aq sa ka mundësi, por, ka pasë edhe raste kur dasmorët mirreshin vesh bashkërisht dhe vendosnin sa "me falë". Megjithatë, edhe në raste te tilla, nuk mund te ndaleshin ata që dëshironin ose kishin shkaqe te vecanta per te dhuruar me shumë. Ata që dhuronin me shumë duhej te cilësoheshin, duke ua përmendur emrat dhe shumën që kanë dhuruar. Ka patur edhe nga ata dasmorë që nuk kishin "me dhanë shumën e venosur", prandaj ka qenë i pranuar parimi " sejcili te japi sipas hallit e takatit te vet!". Dasmorët janë te obliguar per te falur nusen. Kjo nuk don te thotë se nusen nuk mund ta falin te tjerët. Te gjithë kanë te drejtë ta falin atë, sidomos ata që kanë ngrënë darkën e fundit se bashku me dasmorët, por jo sa dasmorët. Sikurse theksuam këto pare janë te nuses dhe ai që nuk ja jep (raste te tilla ka patur) përmendet per keq dhe nëse i ndodh ndonjë gjë e keqe, lidhet me këtë veprim duke thënë : "Uh, e vraft Zoti e vraft si i hanger paret e nuses e ja $oi Zoti n'derë tan kte t'keqe". Pas këtij veprimi pihen kafet e nuses. Dasmorët dhe te tubuarit e tjerë shpërndahen. Dasma e burrave në këtë mënyrë ka përfunduar.
Theksojmë se gjatë gjithë kësaj kohe, dasma ka vazhduar edhe në oden e grave, madje bëhet një dasëm shumë e mire. Gratë këndojnë e kërcejnë, organizojnë lojra humoristike dhe janë te gëzuara.

DITA E GRAVE.

Natën e pare nusja nuk del nga qyleri dhe gratë, me përjashtim te atyre që përvidhnin ndonjë shikim, nuk shkonin tek nusja. Atë e shoqëronin gratë e caktuara që te mos mërzitej. Gjithësesi natën e pare te dasmës aty mblidhen pak gra, vijnë vetëm te ftuarat dhe vajzat e fqinjve e te vëllazërisë që këndojnë e vallëzojnë se bashku me ato te shtëpisë. Një mënyrë e vecantë e te kënduarit te vajzave vuthjane ka qenë te kënduarit "me gisht në fyt", por ato këndonin edhe te shoqëruara me tepsi, me qyteli, ose me fyell e qyteli, ose me fyell e tepsi. Fyellit e qytelisë u kanë rënë vetëm mashkujt, kështu që muzikantët kanë qenë te priviligjuar mbasi hynin në oden e grave. Duhet theksuar se gratë kanë kërcyer shumë me bukur se burrat. Gjithsesi dasma ka qenë e këndëshme kur ishte e vogel, vetëm me barkun ose vëllazërinë dhe bëhej bashkërisht burra e gra, pa perde. Në raste te tilla edhe këndohej edhe kërcehej bashkarisht burra dhe gra. Pelqeheshin këngët humoriste te dy grupeve te ndara ve9 e ve?, te përziera burra e gra, te cilët improvizonin aty per aty këngë thumbuese. Kjo mënyrë te kënduari nuk shoqërohej me vegla muzikore. Edhe këtu në oden e grave një grua që "din me u mahit" vishesh si burrë dhe hynte në ode e i ngacmonte ato. Gruaja imituese është e lire dhe e pakufizuar në veprimet e saj.
Ditën e grave, ditën e dytë te dasmës, nusja vjen në ode te grave per te nusëruar. Kështuqë si rregull ajo qëndron në këmbë gjatë gjithë kohës. Ulet kur i thonë me te moshuarat. Por, duhet te ngrihet sa herë që te hyjnë apo te dalë dikush nga oda. Edhe kjo ditë në oden" e grave kalon me këngë e hare, por përherë me te kufizuara se në Ode te Burrave. Megjithëse dita e tretë është plotësisht e grave mbasi këtu nuk kanë te drejtë te qëndrojnë burrat, me përjashtim te atyre që u bien veglave muzikore. Ky rregull zbatohet dhe per arsye se këtë ditë mblidhen gratë e katundit, prandaj "s'asht mire m'u sjell djelmnija nëpër kamët e tyne". Te gjitha gratë që vijnë "me pa nusen" vishen me rrobat me te mira që kanë, ndërsa ato që janë te reja visben me rrobat e nusërisë. Sejcila prej tyre përpiqet te duket sa me e bukur midis shoqeve. Gratë vijnë në dasëm per te pare nusen dhe 9ejzin (pajën) pa qenë nevoja te ftohen, madje mosardhja është sheje e qëndrimit jo miqësor ndaj atij që ka dasëm. Mbasi, sikurse kemi theksuar, "ftesa per vizitë" në trevën vuthjane ka qenë e panjohur. Edhe gratë nderohen nga i zoti i shtëpisë me ato që u takojnë dhe nuk duhet te mbetet ose te harrohet asnjera prej tyre pa u qerasur. Po ashtu edhe gratë nga ana e tyre e nderojnë nusen me ndonjë gjë te vogel " sa mos me shkue duerthatë me pa nusen".
Ditën e grave nusja hap pajën per te pare gratë që vijnë në urim. Me shpërndarjen e grave dhe mbledhjen e pajës merr fund edhe dasma.
Puna e pare e nuses në shtëpinë e burrit fillon këtë natë. Ajo merr legenin, gjymin e ujit dhe peshqirin e u qet ujë duarsh te gjithë atyre që kanë mbetur aty. Te nesërmen, dmth ditën e katërt, gohet herët dhe bashkë me një djalë te vogel ose një femër te shtëpisë "shkon me mush uj te kroni". Në këtë mënyrë ajo gradulisht ingranohet në familjen e re.

PESORET.

Tri ose pesë javë pas martesës bija duhet te shkojë në gjini, "në t'pan s'pari". Por, per te shkuar bija në gjini, duhet te vijnë pesoret, e me që ata vijnë per ta marre atë duhet te vijnë tek l, 3,5,7, rrallë herë mundet dhe me shumë. Kur nusja kthehet në gjini pas tre javësh qëndron në te panë një javë, kurse në rastin e dytë qëndron dy javë. Kur shkon në gjini se pari ajo përgatit kule$et (gurabijet) per fémij dhe peshqeshe per pesoret. Mbas një javë ( dy javësh) shkojnë pesoret e dhendrit per te marre nusen. Këta përherë duhet te jenë dy me shumë. Edhe kur kthehet nusja në shtëpi te burrit duhet te bëjë kulegë dhe peshqesh per pesoret.
Si në rastin e pare ashtu dhe në rastin e dytë, rregullisht pesoret flinin një natë te miku. Me këtë rast, në shtëpinë ku ndodheshin ata, mblidheshin vëllezërija dhe bashkëfshatarët per ti pritur dhe përcjellë. Edhe në këto raste te pesoreve këndohet dhe luhet si në dasëm. Prandaj themi se vetëm këmbimi i pesoreve e përfundon krejtësisht ceremoninë dasmore.

LIDHJET MARTESORE-

Vuthjanët, në te kaluarën, kanë pasë lidhje martesore kryesisht me Malësinë e Gjakovës, Rugovën, Martinajt, Arzhanicën, Nokshiqin, Pepajt, rrallëherë me Rrafshin e Dukagjinit dhe shumë me rrallë me Malësinë e Mbishkodrës. Me boshnjakët (musliman serbishtfolës) pothuajse nuk kanë patur marrëdhënie martesore fare dhe një gjë e tillë justifikohej me faktin se te parët tanë thonin: "Grueja boshnjake te bjen nashken ( shkijenishten), serbishten në shtëpi e ta hup gjuhën tane". Ndërsa martesat me femra malaziase dhe serbe nuk kanë ekzistuar në asnjë rast. Shkaqet janë lë kupiueshme.
Megjithese është fakt i pumohueshëm se, marrëdhëniet midis shqiptarëve te besimit musliman dhe te besimii katolik në trevai tona Guci e Plavë, madje edhe me gjërë, duke përfshirë gjith Kelmendin, Dukagjinin elj., kanë qenë në te gjitha kohrat te shkëlqyeshme me lidhje vëllamërije e kumarije, si dhe te gjilha llojel e marrëdhenieve te tjera në gëzime e hidhe'rime, lidhjet martesore midis këtyre dy besimeve, nuk kanë qenë te lejuara nga ana e hoxhës dhe e priflit. Por, pavarësisht nga ndalesat e rrepta besimtare raste lë tilla edhe kanë ndodhur, por nusja që manohej me burrin e besimit musliman konvertohej edhe vete në te njéjtin besim dhe në rasiin e kundërl ndodhte po e njëjla gjë.
Në kohë'n (onë shumcka ka ndryshuar në' lidhje me lemen që trajtuam, e cila përben objekt te vecantë studimi.

NDARJA E GRUAS.

Lënja e gruas nga ana e burrit në këtë trevë ka qenë e jusiifïkuar vetëm në një rast dhe pikërishi kurgruaja (radhëlonie burrin. Dhe, këlë té" drejlë e kishte velëm burri, ndërsa gruaja jo. Konsiderohej e pranueshme. Në rast se burri e rnundonte gruan, ajo mund te ankohej dhe lë ndalej nëgjini. Paskëtij veprimi lë njëan.shëm, fillonin bisedimei midis palëve te interesuara, te cilat në shumicën e rasteve përfundonin në marrëveshje dhe mirëkuptim, ndërsa në rast se te dy palet e interesuara nuk arrinin te mirreshin vesh, ftonin edhe palen e tretë, sejcila palë, mikun e vet, dhe këtu përfundonte §do gjë me mirëkuptim. Megjithëse ka patur edhe raste kur kërkohej dorëzania. Në rast se gruaja ndalej dhe nuk kthehej tek burri i saj, ajo - pavarësisht nga mosha - nuk mund te martohej pa e "Ishue" burri, sepse një martesë e tillë ishte e shoqëruar me një gjak dhe gjakun e kishte borxh si ai që e ipte dhe ai që e mirte gruan e tjetrit, dhe sipas kanunit te Lekës që respektohej në këto treva, gjaku peguhej me gjak. Ndërsa në rast se burri e linte, ai kishte te drejtën e kufizimeve, kurse gruaja nuk mund ta kufizonte burrin. Gjithashtu, marrja e vajzës se fejuar nga një person tjetër, sillte me vehte gjakun në shtëpinë e atij që e merrte, ndërsa prindërit e saj per t'u shfajësuar duhej te provonin padijeninë e tyre, dhe në një rast te tillë laheshin duke i kthyer mikut $do gjë që kishin marre prej tij. Por, ka ekzistuar dhe një mundësi tjetër në kohra shumë me te hershme. Familjes që i rrëmbenin vajzën e mirrte vete gjakun. Ndërsa në asnjerin rast nuk është përjashtuar pajtimi dhe ka qenë gjithmonë fenomen me prezent se sa te tjerët.

DALJA E GRUAS NGA SHTËPIJA E BURRIT.

Ky veprim realizohej në bazë te një norme kanunore me vehte. Ky problem lind kur gruas në moshë te re i vdes burri dhe gjykohet se "grueja asht e re e nuk mun t' rrin pa burrë". Në këtë trevë ka ekzistuar dhe një traditë e mrapshtë. Martesa e gruas vejë me te vëllain e burrit ose me një nga meshkujt e tjerë te shtëpisë. Dhe vetëm kur këta hiqnin dorë nga një martesë e tillë, ajo mund te martohej ngjetiu. Dy kanë qenë shkaqet kryesore per kryerjen e një veprimi te tillë në te kaluarën: l) Varfërija, 2) rritja e fëmijëve nga nëna, ndonëse e martuar me një burrë tjetër, por gjithsesi mashkull i asaj familjeje. Edhe kur familja e linte te lire gruan e mashkullit te vdekur dhe ajo mund te largohej nga shtëpija e ish burrit te saj, mund ti viheshin kufizime, madje te rënda. Kështu, psh i thuhej se ajo nuk mund te martohej në barkun, vëllazërinë, fisin, madje nganjëherë këto kufizime shkonin edhe me larg duke i thënë: "Te mos martohet në Qafë te Diellit e knej" ose " te mos martohet në Dragobi e knej". Kur gruaja dilte nga shtëpija e burrit, kishte te drejtë te mirrte me vehte rrobat e saj personale, ndërsa te tjerat i trashigonin fëmija, në rast se kishin fëmij, ndërsa kur nuk kishin, familja e burrit. Gjëja me e rende per gruan në raste te tilla ka qenë ndarja e saj nga fëmijët dhe në atë te kaluar te largët ka qenë padrejtësi e madhe fakti që fëmija konsideroheshin vetëm te babës dhe asnjëherë te nënës.

na shkruani